Source :- BBC PUNJABI
Banas Dairy
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਦੋ ਨਵੇਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਟਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਾਧਨਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਵਵ-ਥਰਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਥਰਾਦ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਈਂਧਨ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੇ ਗੋਹਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਈਂਧਨ (ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ) ਉੱਤੇ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਵਾਹਨ ਚਲਾ ਕੇ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੀ ਕਮਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਰਾਧਨਪੁਰ ਅਤੇ ਥਰਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੋ ਨਵੇਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਰਾਧਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1,350 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਦਕਿ ਥਰਾਦ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1,800 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੋਵੇਗੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਧ ਕੇ 9,300 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ, ਯਾਨੀ 9.30 ਟਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Banas Dairy
ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੇ ਗੋਹੇ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਵਾਹਨ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਣਗੇ। ਦਰਅਸਲ, ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੇ ਗੋਹੇ ਤੋਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਾਂ, ਪਿਕਅੱਪ ਟਰੱਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਖਾਸਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਸ਼ੂਧਨ ਆਬਾਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਗੈਸ ਅਤੇ ਸੀਐੱਨਜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਇਓਗੈਸ ਤੋਂ ਸੀਐਨਜੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
Banas Dairy
ਬਾਇਓਗੈਸ ਨੂੰ ਗੋਬਰ ਗੈਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੇ ਗੋਹਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੜਦੀ-ਗਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੀਥੇਨ, ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਸਲਫਾਈਡ ਆਦਿ ਗੈਸਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਇਓਗੈਸ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ‘ਐਨਾਰੋਬਿਕ ਡਾਈਜੈਸਟਰ’ ਨਾਮਕ ਟੈਂਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਨਾਮ ਦੀ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਗੈਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਤੋਂ ਬਣੀ ਕੰਪ੍ਰੈੱਸਡ ਨੈਚੁਰਲ ਗੈਸ (ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੀਐੱਨਜੀ) ਵਿੱਚ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਥੇਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਮ ਬਾਇਓਗੈਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 55 ਤੋਂ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੀਥੇਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਵੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਜਣਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।
ਬਾਇਓਗੈਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵੱਧ ਊਰਜਾ-ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਸਲਫਾਈਡ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਗੈਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਾਇਓਗੈਸ, ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਉੱਤੇ ਵਾਹਨ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ?
Banas Dairy
ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਈਂਧਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਫ਼ਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਤਰਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ -162 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਤਰਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਨੇ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਟਿਲ ਕ੍ਰਾਇਓਜੈਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਰਾਕੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਵਾਇਤੀ ਵਾਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੰਨੀ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਇੱਕ ਬਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਇੰਚ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (PNG) ਦਾ ਦਬਾਅ ਲਗਭਗ 0.021 ਬਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਕਵੀਫਾਈਡ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ (LPG), ਜੋ ਬਿਊਟੇਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਗੈਸ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਬਾਰ ਦਬਾਅ ‘ਤੇ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 200 ਤੋਂ 250 ਬਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਤੱਕ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਐੱਨਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪੈਟਰੋਲ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ ਸੀਐੱਨਜੀ ਨੂੰ ਈਂਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਉਲਟ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਤੋਂ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Banas Dairy
ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (https://www.banasdairy.coop/) ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨਾਲ 46 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਡੇਅਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਪਸ਼ੂ ਔਸਤਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 15 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੋਹਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਨੇ ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ ਡੀਸਾ ਨੇੜੇ ਦਾਮਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੋਹੇ ਤੋਂ ਵੀ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਖਾਦ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ।
ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 40 ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ (1 ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ = 1,000 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਗੋਹੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 800 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਬਾਇਓ-ਸੀਐਨਜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
ਡੇਅਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡੇਅਰੀ ਨੇ ਅਗਸਤ 2020 ਤੋਂ ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਟੀਮ ਲੀਡਰ ਵਿਕਰਮ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਗਾਹਕ ਵਰਗ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਪਲਾਂਟ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਿੰਨੀ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਗੈਸ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ 90 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਾਜ਼ਾਰ ਭਾਅ ਨਾਲੋਂ 5 ਰੁਪਏ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।”
Banas Dairy
ਵਿਕਰਮ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਗੋਹਾ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਦੇ ਭਾਅ ‘ਤੇ ਖਰੀਦਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਊਸ਼ਾਲਾ (ਕੈਟਲ ਸ਼ੈੱਡ) ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਪਲਾਂਟ ਤੱਕ ਗੋਹਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ 35 ਤੋਂ 50 ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਟਨ ਗੋਹਾ ਤੋਂ 18 ਕਿੱਲੋ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ, ਲਗਭਗ 200 ਕਿੱਲੋ ਸੁੱਕੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 800 ਕਿੱਲੋ ਤਰਲ ਖਾਦ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖਾਦ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਭਾਅ ‘ਤੇ ਵੇਚਦੇ ਹਾਂ। ਗੈਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਪਲਾਂਟ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੋਹਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਖਾਦ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
ਵਿਕਰਮ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਲ 2025-26 ਵਿੱਚ ਦਾਮਾ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਤੋਂ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਲਗਭਗ 5.25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 4.75 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੇਅਰੀ ਨੇ ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਇਆ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਖਾਦ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।”
ਦਾਮਾ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਨੇ ਲਖਾਣੀ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਅਗਥਲਾ, ਵਡਗਾਮ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਭੁਖਲਾ ਅਤੇ ਧਾਨੇਰਾ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਵਿੰਛੀਵਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਵਿਕਰਮ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ 100 ਟਨ ਗੋਹਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 1,800 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਜਾਂ 1.8 ਟਨ ਬਾਇਓ-ਸੀਐਨਜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪਲਾਂਟ ਦਸੰਬਰ 2025 ਅਤੇ ਅਗਸਤ 2026 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਚਾਲੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਲਈ ਵੀ ਭਾਰਤ ਆਯਾਤ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2024 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ 46.3 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੀ ਖਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 52 ਫ਼ੀਸਦੀ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਵਰਲਡ ਬਾਇਓਗੈਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 40 ਕਰੋੜ ਤੋਂ 62 ਕਰੋੜ ਟਨ ਕੰਪ੍ਰੈਸਡ ਬਾਇਓਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 30 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਗੋਹੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਮੰਤਰੀ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 113 ਬਾਇਓ-ਸੀਐਨਜੀ ਪਲਾਂਟ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੁੱਲ 775 ਟਨ ਬਾਇਓ-ਸੀਐਨਜੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸਾਲ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 23,731 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ‘ਗੋਹਾਧਨ’ (ਗੋਵਰਧਨ) ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ 10 ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2030 ਤੱਕ ਸੀਐੱਨਜੀ ਅਤੇ ਪੀਐੱਨਜੀ ਵਿੱਚ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਵੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬਾਇਓ-ਸੀਐੱਨਜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ?
Banas Dairy
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਤਹਿਤ ਚੱਲ ਰਹੇ ‘ਇੰਡੀਆ ਕਲਾਈਮਟ ਐਂਡ ਐਨਰਜੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਫੋਰਮ’ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਕਿਰਿਤ ਪਾਰਿਖ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਚੇ ਤੇਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਵਰਗੇ ਜੈਵਿਕ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਗੈਸ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਪਾਰਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਟੀਚੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹਨ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਮੱਕੀ ਤੋਂ ਈਥੇਨੋਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਈਥੇਨੋਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਗੈਸ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਦਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਅਥਾਹ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿਲਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ 1963 ਵਿੱਚ ਐਮਆਈਟੀ (ਮੈਸਾਚੂਸੇਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ, ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਹਾ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਗੈਸ ਦੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਮਾਸਟਰ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।”
“ਉਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਇਓਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਪਸ਼ੂ (ਮਵੇਸ਼ੀ) ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇੰਨੇ ਮਵੇਸ਼ੀ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਕੁਝ ਸਾਂਝੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ।”
ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਨਾਸ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਪ੍ਰਵੀਣ ਪਟੇਲ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਜੇ ਬਾਇਓਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਠੋਸ ਅਤੇ ਤਰਲ ਖਾਦ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ, ਖਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਸਤਨ ਇੱਕ ਪਲਾਂਟ ਲਈ 10 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।”
”ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਅਧਿਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
source : BBC PUNJABI
