અસ્થમા સારવારથી માંડીને યૌનક્ષમતા વધારવા સુધી : શિયાળના માંસ અને ગરોળીના તેલ વિશેની માન્યતા પાછળની હકીકત

શિયાળનું માંસ ખાવાથી સાંધાના દુખાવા (સંધિવા)માં રાહત મળે છે, એક ખાસ પ્રકારની ગરોળીને અસ્થમાથી લઈને યૌન સંબંધિત તકલીફો સુધીની દરેક સમસ્યાનો ઉપચાર માનવામાં આવે છે, જ્યારે જળો (લીચ)નું તેલ દુખાવો અને અન્ય અનેક બીમારીઓની સારવારમાં અસરકારક ગણાય છે.

આવી લોકમાન્યતા લાંબા સમયથી બાંગ્લાદેશ, ભારત અને પાકિસ્તાન સહિત સમગ્ર ઉપખંડના વિવિધ વિસ્તારોમાં પ્રચલિત છે.

આ વિસ્તારોમાં ટોકે ગેકો (એક પ્રકારની ગરોળી) મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. જોકે, તેની માગ અને પરંપરાગત ઔષધિઓ બનાવવામાં કાચા માલ તરીકે તેના ઉપયોગ અંગે ફેલાયેલી માન્યતાને કારણે તેની ચીન, તાઇવાન અને વિયેતનામ સહિત પૂર્વ એશિયાના વિવિધ દેશોમાં દાણચોરી કરવામાં આવતી રહી છે.

વન્ય જીવ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, તેના પરિણામે આ વિસ્તારોમાં ટોકે ગેકોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

બીજી તરફ, વિવિધ વિસ્તારોમાં આજે પણ જળોના તેલના નામે અનેક ઉત્પાદનો વેચાઈ રહ્યાં છે. તેના વેચાણકારો દાવો કરે છે કે આ તેલ સંધિવા, સાંધાના દુખાવા, કમરના દુખાવા અને અન્ય અનેક બીમારીઓની સારવારમાં અસરકારક છે.

આ જ રીતે, અનેક વિસ્તારોમાં શિયાળના માંસ અંગે પણ વિવિધ પ્રકારની માન્યતા પ્રચલિત છે.

પરંતુ આ માન્યતાનો વૈજ્ઞાનિક આધાર કેટલો મજબૂત છે?

શું ખરેખર આ પ્રાણીઓ અથવા તેમના શરીરમાંથી મળતી કોઈ વસ્તુ માનવજાતની બીમારીઓની સારવાર કરી શકે છે?

બાંગ્લાદેશમાં શિયાળની હત્યાની ઘટનાઓ વારંવાર સામે આવતી રહે છે.

તેની પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે શિયાળ એક નુકસાનકારક પ્રાણી છે.

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘણી વાર એવી ફરિયાદો કરવામાં આવે છે કે શિયાળ બતક, મરઘાં અથવા અન્ય પાળેલાં પ્રાણીઓને ઉપાડી જાય છે. આ કારણે ઘણા લોકો લોમડી દેખાતાં જ તેને મારી નાખે છે. જોકે, આવા મોટા ભાગના બનાવો માટે સામાન્ય લોમડીને જ જવાબદાર માનવામાં આવે છે.

બાંગ્લાદેશની જહાંગીરનગર યુનિવર્સિટીના પ્રાણીશાસ્ત્ર વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. મુહમ્મદ અબ્દુલ અઝીઝે બીબીસી બાંગ્લાને જણાવ્યું હતું કે શિયાળ જેવા દેખાતા શિયાળ વિશે લોકોમાં અનેક ગેરમાન્યતા પ્રચલિત છે.

તેમના જણાવ્યા મુજબ, “ખેડૂતો એવું માને છે કે શિયાળ તેમનાં મરઘાં ખાઈ જાય છે, પરંતુ અમારા સંશોધનમાં તેનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. શિયાળ દ્વારા આવું થવાની સંભાવના ખૂબ ઓછી છે.”

તેમણે જણાવ્યું કે સામાન્ય શિયાળ તેના મોટા કદને કારણે પ્રમાણમાં મોટા શિકારને પકડી શકે છે અને ઘરેલુ બતક તથા મરઘાં પર થતા હુમલા માટે પણ મોટા ભાગે તેને જ જવાબદાર ગણવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત, બાંગ્લાદેશના ઘણા વિસ્તારોમાં આજે પણ રાત્રે સંભળાતો શિયાળનો અવાજ દુર્ભાગ્ય અથવા અપશુકનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે, જોકે આ માન્યતાને સમર્થન આપતો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી.

શિયાળને મારી નાખવાનું એક મુખ્ય કારણ તેમના માંસના કથિત ઔષધીય ગુણો વિશે પ્રચલિત વિવિધ માન્યતાઓ છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે શિયાળનું માંસ ખાવાથી અસ્થમા, સંધિવા અથવા અન્ય લાંબા ગાળાની બીમારીઓ સાજી થઈ જાય છે. જોકે, આ દાવાઓને સમર્થન આપતા કોઈ વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.

તાજેતરમાં બરિશાલમાં સાત શિયાળને મારી નાખવામાં આવી હતી. આ ઘટના દરમિયાન સ્થાનિક લોકોએ વિવિધ મીડિયા સંસ્થાઓને જણાવ્યું હતું કે કેટલાક લોકો એવું માને છે કે શિયાળનું માંસ ખાવાથી અનેક બીમારીઓ દૂર થઈ જાય છે. તેથી કેટલાક લોકોએ રાત્રે શિયાળનું માંસ રાંધીને રોટલી અને પીઠા સાથે ખાધું હતું.

આ પ્રકારની ઘટનાઓ વારંવાર સાંભળવા મળે છે. જોકે, જહાંગીરનગર યુનિવર્સિટીના પ્રાણીશાસ્ત્રના પ્રોફેસર અને વન્ય જીવ નિષ્ણાત ડૉ. મુનિરુલ હક ખાને બીબીસી બાંગ્લાને જણાવ્યું હતું, “શિયાળના માંસમાં કોઈ ઔષધીય ગુણધર્મો નથી. તેને ખાવાથી બીમારીઓ સાજી થઈ જાય છે એવી માન્યતા સંપૂર્ણપણે ખોટી છે.”

ઢાકા યુનિવર્સિટીના ક્લિનિકલ ફાર્મસી અને ફાર્માકોલૉજી વિભાગના પ્રોફેસર ડૉ. મુહમ્મદ અબ્દુલ મુહિત પણ જણાવે છે કે શિયાળના માંસથી બીમારીઓની સારવાર થાય છે એવા દાવાને સમર્થન આપતા કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. દવાઓની શોધખોળ કે આધુનિક ફાર્માકોલૉજીના ક્ષેત્રમાં પણ આવી કોઈ માહિતી જોવા મળતી નથી.

તેમના શબ્દોમાં કહીએ તો, “આ બધું મૂળભૂત રીતે અંધશ્રદ્ધા અને લોકમાન્યતા પર આધારિત છે.”

બાંગ્લાદેશની ખાનગી યુનિવર્સિટી હમદર્દ યુનિવર્સિટી બાંગ્લાદેશના આયુર્વેદિક ચિકિત્સા વિભાગના સહાયક પ્રોફેસર ડૉ. મુહમ્મદ મુનીર અહમદે પણ કહ્યું હતું કે તેમની પાસે શિયાળના માંસના ઔષધીય ગુણધર્મો અંગે કોઈ વૈજ્ઞાનિક માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.

ટોકે ગેકો ગરોળી વિશે લાંબા સમયથી અનેક ખોટી અને ભ્રામક વાર્તા પ્રચલિત છે, જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે તેને લાખો રૂપિયામાં વેચી શકાય છે.

સમયાંતરે એવા દાવા પણ કરવામાં આવ્યા છે કે ટોકે ગેકોની કિંમત કરોડો રૂપિયા સુધી હોઈ શકે છે. આ દાવાઓ સાથે ઘણી વાર એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે તેમાં કૅન્સર જેવી અસાધ્ય બીમારીઓને ઠીક કરવાની અથવા યૌનશક્તિ વધારવાની ઔષધીય ક્ષમતા છે.

એટલું જ નહીં, સંભવિત ખરીદદારોના નામે લોકો પાસેથી અગાઉથી રકમ ઉઘરાવવાના બનાવો પણ સામે આવ્યા છે.

જોકે, આ તમામ દાવાઓને સમર્થન આપતો કોઈ વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક આધાર ઉપલબ્ધ નથી, તેમજ આવી કિંમતે તેનું વેચાણ થાય છે તેવો કોઈ કાયદેસર બજારનો પુરાવો પણ નથી.

હકીકતમાં, આવી અફવાઓનો ઉપયોગ માત્ર છેતરપિંડી માટે જ નહીં, પરંતુ ગરોળીઓને પકડવાના ગેરકાયદે વલણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પણ કરવામાં આવ્યો છે.

ટોકે ગેકોની દાણચોરી લાંબા સમયથી ચીન, તાઇવાન, વિયેતનામ અને પૂર્વ એશિયાના અન્ય દેશોમાં થતી રહી છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ માન્યતા છે કે આ પ્રજાતિનો ઉપયોગ પરંપરાગત ઔષધિઓમાં કાચા માલ તરીકે કરવામાં આવે છે.

પરિણામે, જે પ્રાણી એક સમયે બાંગ્લાદેશમાં મોટી સંખ્યામાં જોવા મળતું હતું, તેની સંખ્યામાં હવે નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

લગભગ બાર વર્ષ પહેલાં બીબીસી બાંગ્લાના એક અહેવાલમાં તે સમયના સરકારી અધિકારીઓના હવાલાથી જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ટોકે ગેકો ગરોળી (સ્થાનિક રીતે તક્ષક તરીકે ઓળખાતી)ની આઠ પ્રજાતિઓ છે. જોકે તેને હજી સુધી બાંગ્લાદેશમાં લુપ્ત જાહેર કરવામાં આવી નથી, તેમ છતાં તેનું અસ્તિત્વ જોખમમાં છે.

તે સમયે અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે વિદેશમાં ઊંચી માગને કારણે જે ઝડપે આ પ્રાણીનો શિકાર થઈ રહ્યો હતો અને તેની સંખ્યા ઘટી રહી હતી, તે જોઈને એવી ચિંતા ઊભી થઈ હતી કે ટૂંક સમયમાં તેને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓની યાદીમાં સામેલ કરવી પડી શકે.

આ અંગે જહાંગીરનગર યુનિવર્સિટીના પ્રાણીશાસ્ત્રના પ્રોફેસર અને વન્ય જીવ નિષ્ણાત ડૉ. મુનિરુલ હક ખાને કહ્યું, “આ અફવા ઠગોના એક સંગઠિત ગૅંગ દ્વારા ફેલાવાઈ છે. છેલ્લાં સાતથી આઠ વર્ષથી આ ચાલી રહ્યું છે. પહેલાં લોકો મોટી સંખ્યામાં તક્ષક પકડતા હતા, પરંતુ હવે આ વલણ ઘટ્યું છે.”

તેમણે આગળ કહ્યું, “કારણ કે હવે લોકોને સમજાઈ ગયું છે કે તેમની સાથે છેતરપિંડી કરવામાં આવી રહી છે.”

આ સંદર્ભમાં ઢાકા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ડૉ. મુહમ્મદ અબ્દુલ મુહિત કહે છે, “શક્ય છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં લોકો તક્ષકનું સેવન કરતા હોય, તેથી તેની કિંમત અંગે આવી અફવાઓ જાણીજોઈને ફેલાવવામાં આવી છે.”

જોકે લોમડીના માંસ અને ગરોળીઓના કથિત ઔષધીય ગુણોને સમર્થન આપતા કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ ઉપખંડની પ્રાચીન યુનાની ચિકિત્સા પદ્ધતિમાં હજારો વર્ષોથી જળોચિકિત્સા (લીચ થૅરપી)નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

યુનાની ચિકિત્સામાં જીવંત જળોનો ઉપયોગ કરીને શરીરમાંથી દૂષિત લોહી અથવા વધારાના પ્રવાહીને બહાર કાઢવાની એક પદ્ધતિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

બાંગ્લાદેશની હમદર્દ યુનિવર્સિટીના આયુર્વેદિક ચિકિત્સા વિભાગના સહાયક પ્રોફેસર ડૉ. મુહમ્મદ મુનીર અહમદે બીબીસી બાંગ્લાને જણાવ્યું, “જો શરીરના કોઈ પણ ભાગમાં, ઉદાહરણ તરીકે સાંધાઓમાં, લોહીના ગઠ્ઠા (બ્લડ ક્લોટ) જામી જાય, તો અમે બાહ્ય જળોચિકિત્સા દ્વારા તે લોહીને શરીરમાંથી બહાર કાઢીએ છીએ.”

તેમણે જણાવ્યું કે આ સારવાર પદ્ધતિ માટે એક વિશિષ્ટ પ્રકારની જળોની જરૂર પડે છે.

“ઔષધીય ઉપયોગ માટે ઉછેરવામાં આવતી જળો લોહી ચૂસે છે. દરેક પ્રકારની જળો આવું કરતી નથી. સામાન્ય જળો ઝેરી હોઈ શકે છે, તેથી અમે તેનો ઉપયોગ કરતા નથી. આ ખાસ જળોનો નિયમિત રીતે ઉછેર કરવામાં આવે છે. તેમાંની મોટા ભાગની ભારતમાંથી મંગાવવામાં આવે છે, જોકે હવે કેટલાક લોકો દેશની અંદર પણ તેનો ઉછેર કરી રહ્યા છે.”

તેમના જણાવ્યા મુજબ, ઔષધીય ઉપયોગ માટે ઉછેરવામાં આવેલી જળોને યોગ્ય રીતે સાફ કર્યા બાદ ત્રણ મહિનાના અંતરે ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું, “એક વખત ઉપયોગ કર્યા પછી જો જળોને હળદર મિશ્રિત પાણીમાં રાખવામાં આવે, તો તે ઊલટી કરે છે. આ રીતે તે સાફ થઈ જાય છે. ત્યાર બાદ તેને ત્રણ મહિના પછી ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.”

તેમણે કહ્યું કે જળોચિકિત્સાનો ઉપયોગ માત્ર વિવિધ પ્રકારના શારીરિક દુખાવાની સારવાર માટે જ નહીં, પરંતુ ડાયાબિટીસને કારણે થતા પગના ઘા અને ખીલ જેવી સમસ્યાઓની સારવારમાં પણ થઈ શકે છે.

જોકે, સંધિવા, વિવિધ પ્રકારના દુખાવા, યૌન સમસ્યાઓ તથા અન્ય બીમારીઓની સારવાર માટે જળોના તેલ અંગે લાંબા સમયથી દાવાઓ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેની અસરકારકતા અંગે હજુ પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવે છે.

ઢાકા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ડૉ. મુહમ્મદ અબ્દુલ મુહિત કહે છે, “જળોનું તેલ વૈદ્યો દ્વારા વેચવામાં આવે છે. સાપનું ઝેર, માછલીનું તેલ અને મધમાખીના ડંખમાંથી કેટલીક દવાઓ અથવા ઝેરનાશક પદાર્થો તૈયાર કરવામાં આવી શકે છે. વિદેશોમાં કેટલાંક પ્રાણીઓના ઝેરમાંથી પણ દવાઓ બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ જળોના તેલના ઔષધીય ગુણધર્મો અત્યાર સુધી વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયા નથી.”

આધુનિક તબીબી સંભાળના પ્રસાર પછી પણ, બાંગ્લાદેશનાં વિવિધ શહેરોનાં ફૂટપાથ અને ગામડાંનાં બજારોમાં જળો તેલની સારવારનો પ્રચાર થતો જોઈ શકાય છે.

જોકે, જાહેરમાં પ્રચાર કરીને આવી સારવાર આપવી કાયદેસર નથી.

દરમિયાન, કાયદો સ્પષ્ટપણે શિયાળ અને રેકૂન સંબંધિત માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે.

બાંગ્લાદેશના ‘વન્ય જીવન (સંરક્ષણ અને સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 2026’ની અનુસૂચિ I (બી) અને (સી) અનુસાર, શિયાળ અને પેટ્રિજને સંરક્ષિત જાહેર કરાયાં છે.

એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે સંશોધન અથવા વૈજ્ઞાનિક જરૂરિયાતો સિવાય અથવા લાઇસન્સ અથવા કબજા પ્રમાણપત્ર વિના, આ બે પ્રાણીનો શિકાર, હેરાનગતિ, પરિવહન, ખરીદી અને વેચાણ, આયાત અથવા નિકાસ કોઈ પણ સંજોગોમાં કરી શકાતી નથી.

સરકારે પણ તક્ષકને અનુસૂચિ એક (સી) હેઠળ સંરક્ષિત પ્રાણી તરીકે જાહેર કર્યું છે.

આ અંગે, વન વિભાગના વન્ય જીવન ગુના દમન એકમના વન્ય જીવન અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અધિકારી રથેન્દ્રકુમાર બિશ્વાસે બીબીસી બાંગ્લાને જણાવ્યું, “શિયાળ વિશે અંધશ્રદ્ધા છે. ઘણા લોકો કહે છે કે તેનું તેલ શરીર પર લગાવવાથી રોગો થશે. તક્ષકના કિસ્સામાં અમે પડોશી દેશો સાથે ચર્ચા કરી છે અને જાણવા મળ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેનું કોઈ મૂલ્ય નથી.”

પરંતુ કાયદા મુજબ, શિયાળ અને લક્કડખોદ બંને સુરક્ષિત છે, તેમણે ઉમેર્યું કે જો કાયદાનું કોઈ ઉલ્લંઘન થાય છે, તો વન વિભાગ, પોલીસ, કસ્ટમ્સ, નૅવી અને કોસ્ટ ગાર્ડ – આ પાંચ એજન્સી સંબંધિત વન્ય જીવન અથવા પુરાવા જપ્ત કરી શકે છે અને તેઓ જરૂરી કાર્યવાહી કરે છે.

જોકે, વન્ય જીવ નિષ્ણાતો કહે છે કે બાંગ્લાદેશમાં આ અંગે કાયદો હોવા છતાં તેનો અમલ થતો નથી.

દરમિયાન, આઇયુસીએન બાંગ્લાદેશ રેડ લિસ્ટ 2015 શિયાળને ‘નબળા’ અને સ્કંકને ‘સૌથી ઓછી ચિંતા’ તરીકે સૂચિબદ્ધ કરે છે.

આઇયુસીએન બાંગ્લાદેશે પણ 2026માં તક્ષકની સંરક્ષણ સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું.

“એવું બહાર આવ્યું છે કે આ પ્રાણી હજુ પણ ચિંતાની યાદીમાં છે. જોકે, બાંગ્લાદેશના સંદર્ભમાં ચિંતાની વાત એ છે કે તેને જંગલી પ્રાણીઓમાંથી વ્યાપારી રીતે એકત્રિત કરવામાં આવે છે,” એમ આઇયુસીએન બાંગ્લાદેશ પ્રોગ્રામ મૅનેજર સરવર આલમે બીબીસી બાંગ્લાને જણાવ્યું.

દરમિયાન, ઢાકા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ડૉ. મોહમ્મદ અબ્દુલ મુહિતે જણાવ્યું હતું કે જો શિયાળનું માંસ અથવા તક્ષક કાચું ખાવામાં આવે તો તેમાં રહેલા કોઈ પણ અજાણ્યા ઝેરી પદાર્થો માનવ શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે અને પછી કોઈ પ્રકારની શારીરિક બીમારી થઈ શકે છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન