રૉબર્ટ ક્લાઇવઃ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના એક સામાન્ય કારકુને ઇતિહાસમાં કેવી રીતે પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું?

રૉબર્ટ ક્લાઇવે પોતાની દૃઢતા અને સાહસિક કામગીરીથી સામ્રાજ્યો કેવી રીતે ઊભાં થાય છે તેનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું. પછીથી વડા પ્રધાન બનેલા વિલિયમ પિટે હાઉસ ઑફ કૉમન્સમાં તેને ‘સ્વર્ગમાંથી જન્મેલો સેનાપતિ’ કહીને બિરદાવ્યો હતો.

ક્લાઇવ બહાદુર અને સાહસિક માણસ હતો, પરંતુ તે અત્યંત લોભી પણ હતો. દસ્તાવેજોમાં ખોટી માહિતી લખવામાં કે જૂઠું બોલવામાં તેને ક્યારેય સંકોચ થતો નહોતો. ઇંગ્લૅન્ડમાં તેને એક મહાન સૈનિક તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યારે ભારતમાં તેને દેશની સંપત્તિને લૂંટનારો અને ધનસંપત્તિ છીનવનાર તરીકે જોવામાં આવે છે.

સામાન્ય કારકુનમાંથી લશ્કરી સેનાપતિ બનેલા અને ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો પાયો નાખનાર રૉબર્ટ ક્લાઇવે મદ્રાસમાં અને કલકત્તામાં લગભગ આઠ વર્ષ બ્રિટિશ સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

આ લેખ બે અલગ-અલગ સ્થળોએ તેની સિદ્ધિઓ વિશે લખવાના હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવેલા બે લેખો પૈકીનો પહેલો ભાગ છે. આ ભાગમાં આપણે જોઈશું કે તેણે મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીને બ્રિટિશ શાસન હેઠળ કેવી રીતે લાવી.

રૉબર્ટ ક્લાઇવનો જન્મ 29 સપ્ટેમ્બર, 1725ના રોજ થયો હતો. તે રિચર્ડ ક્લાઇવનાં છ પુત્રો અને સાત પુત્રીઓમાં સૌથી મોટો હતો. રિચર્ડ ક્લાઇવ ઇંગ્લૅન્ડના શ્રોપશાયરમાં રહેતા હતા.

પરિવારની નાની ખેતીમાંથી મળતી આવક બહુ ઓછી હતી. આથી તેઓ ગુજરાન ચલાવવા વકીલાત કરતા હતા. તેઓ ઘણાં વર્ષો સુધી સંસદમાં મોન્ટગોમેરીશાયરનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા રાજકારણી પણ રહ્યા હતા.

ક્લાઇવના પિતા ગાઉટની બીમારીથી પીડાતા હતા અને તેમનો સ્વભાવ ઉગ્ર હતો. તેથી ક્લાઇવને પિતાથી દૂર રાખવા માટે તેને મૅન્ચેસ્ટરમાં રહેતી તેની માતાની બહેન પાસે ઉછેરવા મોકલવામાં આવ્યો. ત્યારે તે અઢી વર્ષનો હતો અને તે દયાળુ, ધીરજવાન કે સહનશીલ બાળક નહોતો.

કાકીએ કહ્યું હતું, “હું તેનામાં રહેલા આક્રમક સ્વભાવને દબાવવાનો અને નમ્રતા, સદાચાર અને ધીરજ જેવા સારા ગુણો વિકસાવવાનો પૂરો પ્રયાસ કરી રહી છું.” પરંતુ ક્લાઇવના સ્વભાવને બદલવાના આ પ્રયાસો નિષ્ફળ રહ્યા.

7 વર્ષની ઉંમરે ક્લાઇવ એક હઠીલો અને આપખુદ છોકરો હતો. નાની-નાની વાતે પણ તેને ગુસ્સો આવી જતો. ઉતાવળિયા, આવેશયુક્ત અને શિસ્તવિહીન બાળક હોવાને કારણે તેને શાળાએ મોકલવામાં આવ્યો, જેથી તે બીજાં બાળકોને બગાડી ન મૂકે.

તેના કાકાએ તેને ચેશાયરની લોસ્ટૉક સ્કૂલમાં મોકલ્યો. ત્યાર પછી તેણે ત્રણ શાળાઓમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ તેનાં તોફાન દિન બ દિન વધતાં ગયાં અને ભણવામાં તેની કશી પ્રગતિ થઈ નહીં. આખરે કંટાળેલા પિતાએ પ્રેમાળ માતાની વિનંતીઓ છતાં 17 વર્ષના પુત્રને ભારત મોકલી દીધો.

1743ની શરૂઆતમાં ક્લાઇવ ઇંગ્લૅન્ડથી ચેન્નઈ આવવા નીકળ્યો હતો. તેણે ઇંગ્લિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીમાં ‘રાઇટર’ એટલે કે ઑફિસના કારકુન તરીકે જોડાવાનું હતું. તે જે જહાજમાં મુસાફરી કરી રહ્યો હતો, તે બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરોમાં લાંગર્યું અને ત્યાં 9 મહિના રોકાયું.

ત્યાર પછી જહાજ થોડા સમય માટે સેન્ટ સિમન્સ બે ખાતે રોકાયું અને 1744ના અંતમાં ચેન્નઈ પહોંચ્યું.

લાંબી મુસાફરી દરમિયાન ક્લાઇવ પોતાના બધા નાણાં ખર્ચી ચૂક્યો હતો, તેથી ભારતમાં પહોંચ્યો ત્યારે તેની પાસે એક પણ પૈસો નહોતો.

ઇંગ્લૅન્ડમાં હંમેશાં મિત્રો સાથે સમય પસાર કરનાર ક્લાઇવને મનોરંજન વિના ચેન્નઈમાં રહેવું મુશ્કેલ લાગ્યું. તેણે પિતાને પત્ર લખીને મદદ માગી, કારણ કે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના કર્મચારીઓને બંગાળમાં પોતાની રીતે વેપાર કરવાની છૂટ હતી અને તે ત્યાં જવા માગતો હતો. પરંતુ બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિએ તેના જીવનનો માર્ગ જ બદલી નાખ્યો.

ઑસ્ટ્રિયન ઉત્તરાધિકારનું યુદ્ધ 1740માં શરૂ થયું હતું. પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્યના સમ્રાટ ચાર્લ્સ છઠ્ઠાના મૃત્યુ બાદ તેમની પુત્રી મારિયા થેરેસા હેબ્સબર્ગના સિંહાસનની ઉત્તરાધિકારી બની. પરંતુ યુરોપની કેટલીક સત્તાઓએ તેમના ઉત્તરાધિકારનો વિરોધ કર્યો. આ વિરોધને કારણે ઑસ્ટ્રિયન ઉત્તરાધિકારનું યુદ્ધ શરૂ થયું.

તેના પરિણામે યુરોપમાં એકબીજાના વિરોધી પક્ષે રહેલા ઇંગ્લૅન્ડ અને ફ્રાન્સ વચ્ચે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું અને ચેન્નઈ તથા પોંડિચેરી વચ્ચે ગમે ત્યારે સંઘર્ષ ફાટી નીકળે તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ.

દુપ્લેએ પોંડિચેરીના ગવર્નર તરીકેનો હોદ્દો સંભાળ્યો ત્યારથી બ્રિટિશરોને ફ્રાન્સ અને દુપ્લેનો ભય સતાવતો હતો, કારણ કે તેનો એકમાત્ર હેતુ ભારતમાંથી બ્રિટિશરોને હાંકી કાઢવાનો હતો. ફ્રેન્ચ સૈન્યની સંખ્યા બ્રિટિશ સૈન્ય કરતાં પાંચ ગણી વધારે હતી.

ક્લાઇવ મદ્રાસ પહોંચ્યો ત્યારથી જ દુપ્લે કિલ્લાઓને મજબૂત બનાવવામાં અને ફ્રેન્ચ ધ્વજ હેઠળ લડવા માટે ભારતીય સૈનિકોની ભરતી કરવામાં સતત વ્યસ્ત હતો.

ફોર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જના વહીવટીતંત્રે ‘આક્રમણ એ શ્રેષ્ઠ બચાવ છે’ના સિદ્ધાંતને આધારે નક્કી કર્યું કે બ્રિટિશરોએ પહેલાં હુમલો કરવો જોઈએ. એ મુજબ યુદ્ધજહાજોને પોંડિચેરી મોકલવામાં આવ્યાં.

દુપ્લેને પોતાની સેનાની સંખ્યા અપૂરતી લાગી એટલે તેણે કર્ણાટકના નવાબ (અલીવર્ધન) પાસે મદદ માગી.

નવાબ ફ્રેન્ચો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો રાખવા માગતો હતો, તેથી તેણે પોતાના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારોમાં યુદ્ધ ન થાય તેવો આદેશ આપ્યો. પરિણામે બ્રિટિશ નૌકાદળ ચેન્નઈ પરત ફર્યું.

મોરિશિયસના ગવર્નર લા બોર્ડોનૈ સાથે દુપ્લેની જૂની દુશ્મની હતી. જોકે, દુપ્લેએ આ દુશ્મની ભૂલીને તેની સાથે હાથ મિલાવ્યો અને મદ્રાસમાં બ્રિટિશરો પર હુમલો કર્યો. ફોર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ પર 3 દિવસ સુધી ભારે હુમલો થયો.

મદ્રાસના ગવર્નરે મદદ માટે નવાબનો સંપર્ક કર્યો, પરંતુ નવાબે તેની અવગણના કરી. તેથી તેની પાસે શરણાગતિ સ્વીકારવા સિવાય કોઈ રસ્તો બચ્યો નહીં.

વિજયી બોર્ડોનૈની સેના શેરીમાંથી પસાર થઈ રહી હતી. કિલ્લાના ધ્વજદંડ પરથી બ્રિટિશ ધ્વજ ઉતારીને તેની જગ્યાએ ફ્રેન્ચ ધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો હતો. આ જોઈને ક્લાઇવ ગુસ્સે ભરાઈ ગયો.

ક્લાઇવ અને તેનો મિત્ર એડમન્ડ માસ્કે ફ્રેન્ચ શાસન હેઠળ ચેન્નઈમાં રહેવા માગતા નહોતા. તેથી તેઓ વેશ બદલીને ત્યાંથી ભાગી છૂટ્યા અને ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ પહોંચ્યા. (કુડ્ડલોર નજીકનું આ સ્થળ બ્રિટિશરોએ 1691માં હસ્તગત કર્યું હતું.)

ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ (કુડ્ડલોર) પહોંચ્યાનાં 2 અઠવાડિયાંમાં જ યુવાન રૉબર્ટ ક્લાઇવને કિલ્લાના બચાવમાં ભાગ લેવાનો મોકો મળ્યો, કારણ કે ફ્રેન્ચ સૈન્ય કિલ્લાના દરવાજા સુધી પહોંચી ગયું હતું.

પોતાની કારકુનની નોકરીથી કંટાળેલો અને દુઃખી જીવન જીવતો ક્લાઇવ આ તકનો લાભ લેવા માગતો હતો. તે સૈનિક તરીકે સેનામાં જોડાઈ ગયો. માત્ર 300 સૈનિકો ધરાવતા બ્રિટિશરોએ ફરી એકવાર નવાબ (અનવરદ્દીન) પાસે મદદ માગી. નવાબે પોતાના બે પુત્રો (માફૂઝ ખાન અને મુહમ્મદ અલી)ના નેતૃત્વ હેઠળની સેના સાથે બ્રિટિશરોને મદદ કરવાની તૈયારી બતાવી.

નવાબની 10,000 સૈનિકોની સેનાને મદ્રાસ પાસે જ રોકી દેવામાં આવી હતી. ત્યાર પછી 24 ઑક્ટોબર, 1746ના રોજ અડયાર (સેન્થોમ)ના યુદ્ધમાં ફ્રેન્ચ સૈન્યે તેને હરાવી દીધી. નવાબની મોટી સેનાને થોડા યુરોપિયન સૈનિકોએ પહેલવહેલી વાર હરાવી હતી. આ ઘટનાએ ક્લાઇવને સમજાવ્યું કે વિજય નક્કી કરવામાં સ્થાનિક સૈનિકોની સંખ્યા કરતાં યુરોપિયનોનાં શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો અને શિસ્તબદ્ધ લડાઈની પદ્ધતિ વધુ નિર્ણાયક હતી.

ફ્રેન્ચ સૈન્યને ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડમાંથી વારંવાર પીછેહઠ કરવી પડી હતી. તેમ છતાં, તેઓ પોતાની રાજધાની પોંડિચેરી (25 કિમી દૂર)નું રક્ષણ કરવા મક્કમ હતા.

ક્લાઇવે જોયું કે પોંડિચેરી મદ્રાસ કે ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ કરતાં વધુ મજબૂત કિલ્લેબંધી ધરાવતું હતું. ક્લાઇવનું માનવું હતું કે પોંડિચેરી પર કબજો મેળવવો એ એક પછી એક થયેલી ભૂલોનું પરિણામ હતું. 1747માં ક્લાઇવે સેનામાં જોડાવા માટે અરજી કરી અને તેને એન્સાઇનનો હોદ્દો આપવામાં આવ્યો. એડમિરલ ક્રિફિનના નેતૃત્વ હેઠળનું નૌકાદળ તેની મદદે આવ્યું. ત્યાર પછી ઑગસ્ટ 1748માં એડમિરલ એડવર્ડ બોસ્કાવેનના નેતૃત્વ હેઠળ બીજું નૌકાદળ અને ભૂમિસૈન્ય પણ આવી પહોંચ્યાં.

ક્લાઇવ એડમિરલ બોસ્કાવેનના નેતૃત્વ હેઠળના સૈન્યમાં જોડાયો. ત્યાર પછી બ્રિટિશ સૈન્યે નવાબની સેનાની મદદથી પોંડિચેરીનો ઘેરો શરૂ કર્યો. આ દરમિયાન ક્લાઇવ ખાઈઓમાં રહીને લડ્યો. તે સમયના એક વિદ્વાને નોંધ્યું હતું કે, “તેની બહાદુરીભરી કામગીરીમાં પહેલી વાર તેની લશ્કરી જુસ્સો, નિર્ણાયક સાહસ અને દૃઢ નિશ્ચયની ઝલક જોવા મળી હતી. પાછળથી એ જ તેની કામગીરીનો મુખ્ય પ્રેરણાસ્ત્રોત બન્યાં.”

દુપ્લેએ લા બોર્ડોનૈને ભારતમાં ફ્રેન્ચ વસાહતોના વડા તરીકે પોતાને જાહેર કરવા માટે દબાણ કર્યું. ત્યાર પછી બંને વચ્ચે ફરી મતભેદ થયો.

લા બોર્ડોનૈ બ્રિટિશરો પાસેથી મોટી રકમ લઈને ફ્રાન્સ પરત ફર્યો. ત્યાર પછી દુપ્લેએ મદ્રાસને ફ્રેન્ચ વસાહત જાહેર કરી.

દરમિયાન, 18 ઑક્ટોબર, 1748ના રોજ ઍક્સ-લા-શૅપેલની સંધિ મુજબ મદ્રાસ બ્રિટિશરોને પરત આપવું પડ્યું. દુપ્લેએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો.

1748માં મેજર સ્ટ્રિંગર લૉરેન્સ ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ પહોંચ્યા હતા. તેઓ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના ભૂમિસૈન્યની કમાન સંભાળવા ત્યાં આવ્યા હતા. કુડ્ડલોર ખાતે ફ્રેન્ચ સૈન્યએ અચાનક હુમલો કર્યો હતો, પરંતુ લૉરેન્સે આ હુમલો સફળતાપૂર્વક ખાળી દીધો.

પોંડિચેરીના ઘેરા દરમિયાન લૉરેન્સ એડમિરલ એડવર્ડ બોસ્કાવેનની મદદ માટે સૈન્યનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા. આર્યનકુપ્પમ ખાતે ફ્રેન્ચ સૈન્યની એક ટુકડીએ તેમને પકડી લીધા. ઑક્ટોબર 1748માં ઍક્સ-લા-શૅપેલની સંધિ થઈ ત્યાં સુધી ફ્રેન્ચોએ તેમને કેદમાં રાખ્યા.

1749માં તંજાવુર સામેના લશ્કરી અભિયાનમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વતી લડવા માટે ક્લાઇવ સ્વેચ્છાએ સૈન્યમાં જોડાયો.

આ અભિયાનનો સત્તાવાર હેતુ તંજાવુરના પદભ્રષ્ટ મરાઠા રાજકુમાર સાહુજીને મદદ કરવાનો હતો. સાહુજી તંજાવુરની ગાદી પર પોતાનો હક હોવાનો દાવો કરતા હતા. પરંતુ બ્રિટિશરોનો મુખ્ય હેતુ કોલ્લિડમ નદીના મુખ પાસે આવેલા સમૃદ્ધ અને ભારે આવક આપતા દેવિકોટ્ટાઈ વિસ્તાર પર કબજો કરવાનો હતો.

કૅપ્ટન કોપના નેતૃત્વ હેઠળનો પ્રથમ પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો. તેના કારણોમાં અયોગ્ય લશ્કરી નેતૃત્વ, ગાદીના દાવેદારને સ્થાનિક લોકોનું સમર્થન ન મળવું અને ભારે વરસાદ મુખ્ય હતાં.

સેનાની પીછેહઠને કારણે તેની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થયું હોવાનું માનીને કંપનીના વહીવટીતંત્રે દેવિકોટ્ટાઈ પર ફરી હુમલો કરવાનો નિર્ણય લીધો. આ વખતે મેજર લૉરેન્સના નેતૃત્વમાં આ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો.

લૉરેન્સે 30 બ્રિટિશ સૈનિકો અને 700 પાયદળના સૈનિકોની ટુકડીનું નેતૃત્વ ક્લાઇવને સોંપ્યું. ક્લાઇવે નદી પાર કરીને ઝડપથી હુમલો કર્યો.

થોડા સમય પછી તેની ટુકડી અલગ પડી ગઈ અને તંજાવુરના ઘોડેસવાર સૈનિકોએ તેને ઘેરી લીધી.

લૉરેન્સે મોકલેલા વધારાના સૈનિકોની મદદથી ક્લાઇવે બહાદુરીપૂર્વક મુકાબલો કર્યો. આખરે તંજાવુરના સૈનિકોને કિલ્લો છોડવાની ફરજ પડી. દેવિકોટ્ટાઈ પર તરત જ બ્રિટિશરોનો કબજો થઈ ગયો.

1749માં મેજર લૉરેન્સના નેતૃત્વ હેઠળ દેવિકોટ્ટાઈ પર કબજો થયો ત્યારે ક્લાઇવને લેફ્ટનન્ટ તરીકે બઢતી આપવામાં આવી હતી. તે લૉરેન્સ હેઠળ સેવા આપતા અધિકારીઓમાંનો એક હતો.

મેજર લૉરેન્સે ક્લાઇવની અસાધારણ બહાદુરી અને નિર્ણાયક વલણની પ્રશંસા કરી. આ આક્રમણ બાદ ફોર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ ખાતે ક્લાઇવને કમિસેરીનું મહત્ત્વનું અને લાભદાયી પદ આપવામાં આવ્યું. કમિસેરી એટલે સેનાના ખોરાક અને અન્ય પુરવઠાની જવાબદારી સંભાળતો અધિકારી.

એ દિવસથી લૉરેન્સ અને ક્લાઇવ વચ્ચે આજીવન મિત્રતા શરૂ થઈ. ક્લાઇવે લૉરેન્સને માન આપતાં કહ્યું હતું કે ઇંગ્લૅન્ડમાં કંપનીના સંચાલકો તરફથી આપવામાં આવતી સન્માનની તલવાર તે ત્યારે જ સ્વીકારશે, જ્યારે ભારતીય સેનાના સ્થાપક તરીકે લૉરેન્સને પણ સન્માનની તલવાર આપવામાં આવે.

હૈદરાબાદના નિઝામ આસફ જાહનું 1748માં મૃત્યુ થયું. તેમના મૃત્યુ બાદ નિઝામનું પદ મેળવવા માટે સત્તાસંઘર્ષ શરૂ થયો. નિઝામના પૌત્ર મુઝફ્ફર જંગ અને પુત્ર નાસિર જંગ બંનેએ ગાદી પર પોતાનો દાવો કર્યો.

દુપ્લેએ આ સંઘર્ષને સમગ્ર દક્ષિણ ભારતમાં ફ્રેન્ચ રાજકીય પ્રભાવ વધારવાની મોટી તક તરીકે જોયો.

દુપ્લેએ મુઝફ્ફર જંગ અને કર્ણાટકના નવાબનું પદ મેળવવાનો દાવો કરનાર ચંદા સાહેબ સાથે જોડાણ કર્યું. ચંદા સાહેબ અગાઉના નવાબ દોસ્ત અલી ખાનના ભત્રીજા હતા. તેમણે હૈદરાબાદની ગાદી પર નાસિર જંગના દાવાને સત્તાવાર સમર્થન આપનાર અનવરઉદ્દીનને હટાવવા આર્કોટ પર આક્રમણ કર્યું.

અનવરઉદ્દીને લગભગ 20,000 સૈનિકોની સેના એકઠી કરી અને દુશ્મન સૈન્યને રોકવા આગળ વધ્યા.

બંને સેનાઓ વચ્ચે ઑગસ્ટ 1749માં અંબુરનું યુદ્ધ થયું. ફ્રેન્ચ સૈન્યની સંખ્યા ઓછી હતી. તેમ છતાં, માર્કિસ દ બ્યુસીના નેતૃત્વ હેઠળની ફ્રેન્ચ સેનાએ અનવરઉદ્દીનની સેનાને સંપૂર્ણપણે હરાવી દીધી.

યુદ્ધ દરમિયાન અનવરઉદ્દીન પોતાના યુદ્ધહાથી પર સવાર હતા ત્યારે તેમને ગોળી વાગી અને તેમનું મૃત્યુ થયું. તેમના પુત્ર મુહમ્મદ અલી ત્રિચી ભાગી ગયા.

દુપ્લે મુહમ્મદ અલીને ખતમ કરવા માટે મક્કમ હતો. તેનું માનવું હતું કે જ્યાં સુધી મુહમ્મદ અલી જીવિત છે ત્યાં સુધી દખ્ખણમાં ફ્રેન્ચ શાસન સુરક્ષિત કે સ્થિર રહી શકે નહીં. બીજી તરફ, ફ્રેન્ચ શાસનને રોકવાની એકમાત્ર આશા મુહમ્મદ અલીમાં જોતા બ્રિટિશરો તેને બચાવવા માટે મક્કમ હતા.

મુહમ્મદ અલીને તેની રાજધાની તિરુચિરાપલ્લી જાળવી રાખવામાં મદદ કરવા માટે બ્રિટિશરોએ ફેબ્રુઆરી 1751માં 300 યુરોપિયન સૈનિકો અને 300 સિપાઈઓની ટુકડી મોકલી. કૅપ્ટન જિંગનની આગેવાની હેઠળની અને લેફ્ટનન્ટ રૉબર્ટ ક્લાઇવની મદદથી કામ કરતી આ ટુકડીમાં પાછળથી બીજા 500 અંગ્રેજ સૈનિકો, કેટલાક આફ્રિકન સૈનિકો અને 1,000 સિપાઈઓનો ઉમેરો થયો.

17 જુલાઈ, 1751થી ચંદા સાહેબે તિરુચિરાપલ્લીમાં છાવણી નાખીને રહેલા બ્રિટિશ અને મુહમ્મદ અલીના સૈન્યનો ઘેરો શરૂ કર્યો. જિંગને તિરુચિરાપલ્લી તરફ આગળ વધી રહેલી ચંદા સાહેબની સેનાને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તેના બ્રિટિશ સૈનિકોમાં ગભરાટ ફેલાતાં જિંગનને પીછેહઠ કરીને તિરુચિરાપલ્લીમાં પ્રવેશવું પડ્યું.

પરિસ્થિતિનો ક્યાસ કાઢ્યા પછી ક્લાઇવને લાગ્યું કે પહેલાં આર્કોટ પર હુમલો કરવાની વ્યૂહરચના વધુ સારી રહેશે. તેનાથી ચંદા સાહેબનું ધ્યાન તિરુચિરાપલ્લી પરથી હટાવી શકાય અને ત્યાર પછી તિરુચિરાપલ્લી પર કબજો મેળવી શકાય.

ક્લાઇવ દરિયાકાંઠાના માર્ગે મદ્રાસ પહોંચ્યો. ત્યાં તેણે તત્કાલીન ગવર્નર રૉબર્ટ સૉન્ડર્સને પોતાની યોજના સમજાવી.

સૉન્ડર્સે તરત જ આ યોજનાને મંજૂરી આપી. તેમણે ક્લાઇવને 200 બ્રિટિશ સૈનિકો, 300 પાયદળના સૈનિકો અને 3 તોપોની ટુકડીનું નેતૃત્વ સોંપ્યું. ક્લાઇવની ટુકડીએ 26 ઑગસ્ટ, 1751ના રોજ આર્કોટ તરફ 65 માઇલની કૂચ શરૂ કરી. 5 દિવસ પછી, 31 ઑગસ્ટે, આર્કોટથી 10 માઈલ દૂર તેણે છાવણી નાખી.

ક્લાઇવને માહિતી મળી કે આર્કોટનો કિલ્લો જર્જરિત હાલતમાં હતો. તેની સુરક્ષા માટે ખાસ મજબૂત વ્યવસ્થા નહોતી અને કિલ્લામાં માત્ર 1,000 સ્થાનિક સૈનિકોનો કાફલો હતો. તેથી ક્લાઇવે મદ્રાસ સંદેશો મોકલીને વિલંબ કર્યા વિના 18 પાઉન્ડની 2 તોપો મોકલવા કહ્યું.

ગાજવીજ અને ભારે વરસાદ સહિત ખરાબ હવામાન હોવા છતાં દુશ્મન કોઈ ખચકાટ વિના આગળ વધી રહ્યો હતો. તેની દૃઢતા જોઈને કિલ્લામાં રહેલા સૈનિકો એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેઓ તરત જ કિલ્લો છોડીને ભાગી ગયા. થોડા કલાકો પછી બ્રિટિશ સૈનિકો શહેરમાં પ્રવેશ્યા. આશ્ચર્યથી તેમને જોઈ રહેલા લોકોની વચ્ચેથી પસાર થઈને તેમણે કિલ્લા પર કબજો કરી લીધો.

ક્લાઇવના સૈન્યે કિલ્લો કબજે કર્યા પછી તેની સુરક્ષાની તૈયારી શરૂ કરી. ભાગી ગયેલા સૈનિકો તોપો કિલ્લામાં જ છોડી ગયા હતા. ક્લાઇવે એ તોપોને કિલ્લાની દીવાલો પર ગોઠવીને કિલ્લાની સુરક્ષાની તૈયારી શરૂ કરી.

પોતાની રાજધાની દુશ્મનના કબજામાં ગઈ હોવાનું સાંભળ્યા પછી ચંદા સાહેબે આર્કોટ પાછું મેળવવા પોતાના પુત્ર રઝા સાહેબને મોકલ્યો. તેની સાથે 4,000 સ્થાનિક સૈનિકો હતા. દુપ્લેએ અનિચ્છાએ 100 ફ્રેન્ચ સૈનિકો પણ તેની મદદ માટે આપ્યા.

રઝા સાહેબની સેના 23 સપ્ટેમ્બર, 1751ના રોજ આર્કોટ પહોંચી. 30 ઑક્ટોબર સુધીમાં કિલ્લાની દીવાલમાં મોટું ગાબડું પાડવામાં આવ્યું, જેથી કિલ્લામાં પ્રવેશવાનો રસ્તો બની ગયો. યુદ્ધના રિવાજ મુજબ રઝા સાહેબે કિલ્લામાં રહેલા સૈનિકોને શરણાગતિ સ્વીકારવા કહ્યું. પરંતુ કિલ્લાના સૈનિકોએ તેનો “તિરસ્કારપૂર્વક ઇનકાર” કર્યો.

રઝા સાહેબ પોતાની સેનાથી સીધો હુમલો કરવામાં ખચકાતો હતો. તેથી તેણે રાહ જોવાનું નક્કી કર્યું. તેનો હેતુ કિલ્લામાં ખોરાક અને જરૂરી પુરવઠો ખતમ કરાવીને અંદરના લોકોને શરણાગતિ સ્વીકારવા મજબૂર કરવાનો હતો.

14 નવેમ્બર, 1751ની વહેલી સવારે રઝા સાહેબની સેનાએ કિલ્લાની દીવાલમાં પાડવામાં આવેલા ગાબડામાંથી અંદર પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ બ્રિટિશ સૈનિકોએ જોરદાર હુમલો કરીને તેમને પાછા હઠાવી દીધા.

એક સમયે તોપ ચલાવતા સૈનિકો પર હુમલો થયો. ત્યારે ક્લાઇવે પોતે સીધી તોપ ચલાવીને હુમલાખોરો પર ગોળા છોડ્યા.

દરમિયાન, મદ્રાસમાં ગવર્નર સૉન્ડર્સ અને મરાઠા સેનાપતિ મોરારી રાવ વચ્ચે સફળ વાટાઘાટો થઈ હતી. મરાઠાઓ કોઈ પણ સમયે બ્રિટિશરો સાથે જોડાઈ શકે એવી બીક હોવાથી દુપ્લેએ ફ્રેન્ચ સૈનિકોને આ લડાઈમાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપી નહીં.

ક્લાઇવ અને તેના સૈનિકોએ આ ઘેરા દરમિયાન અસાધારણ દૃઢતા, ભારે હિંમત અને મોટી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાની ક્ષમતા બતાવી. સ્થાનિક સૈનિકોએ પણ થાક, ભૂખ અને તરસ સહન કરીને બ્રિટિશ સૈનિકોની સાથે સતત કામગીરી કરી.

આર્કોટનો 50 દિવસનો ઘેરો આખરે પૂરો થયો. આર્કોટ પર બ્રિટિશરોનો કબજો થયો.

ક્લાઇવે રઝા સાહેબની સેનાનો પીછો કર્યો અને 3 ડિસેમ્બર, 1751ના રોજ ‘અરણી’ ખાતે ખુલ્લા મેદાનમાં થયેલા યુદ્ધમાં તેને ફરી હરાવી.

આર્કોટના ઘેરામાં વિજય મળ્યા પછી રઝા સાહેબની સેના બ્રિટિશરોના કબજાવાળા વિસ્તારો પર હુમલો કરવા કાવેરી તરફ આગળ વધી. ક્લાઇવે તેનો પીછો કર્યો. 23 ફેબ્રુઆરી, 1752ના રોજ કાવેરીના યુદ્ધમાં બ્રિટિશોનો વિજય થયો.

લૉરેન્સ 1750માં ઇંગ્લૅન્ડ પરત ગયા હતા અને 1752માં ફરી ભારત આવ્યા હતા. તેઓ ભારત પાછા ફર્યા ત્યારે તિરુચિરાપલ્લીનો ઘેરો તોડવા મોકલવામાં આવેલા સૈન્યની કમાન ક્લાઇવ સંભાળી રહ્યો હતો.

લૉરેન્સ આ સૈન્યના વરિષ્ઠ અધિકારી હતા. તેમ છતાં, ત્યાર પછીની કામગીરીમાં ક્લાઇવના યોગદાનનો સંપૂર્ણ શ્રેય તેમણે તેને આપ્યો.

લૉરેન્સે આ અભિયાનમાં ક્લાઇવને પોતાનો ઉપસેનાપતિ બનાવ્યો. ક્લાઇવે લૉરેન્સને સૂચન કર્યું કે સેનાને 2 ભાગમાં વહેંચવી જોઈએ. એક ભાગ તિરુચિરાપલ્લી તરફ આગળ વધે અને બીજો ભાગ ફ્રેન્ચ સૈન્યની પીછેહઠનો રસ્તો રોકે.

લાંબો અનુભવ ધરાવતા સૈનિક લૉરેન્સે ક્લાઇવની અસાધારણ લશ્કરી પ્રતિભા ઓળખી અને તરત જ આ યોજના સ્વીકારી. આર્કોટમાં કર્યું હતું તેમ, આ યોજનાને અમલમાં મૂકવાની જવાબદારી પણ ક્લાઇવને સોંપવામાં આવી.

ક્લાઇવ પોતાની ટુકડી સાથે આગળ વધ્યો અને ફ્રેન્ચ સૈન્યના સેનાપતિ જૅક્સ લૉ અને દુપ્લે વચ્ચેનો સંદેશાવ્યવહાર કાપી નાખ્યો.

ક્લાઇવે પોતાની સેનાની બીજી ટુકડી સમયાપુરમ ખાતે ગોઠવી. તેનો હેતુ શ્રીરંગમ અને તિરુચિરાપલ્લી તરફ ફ્રેન્ચ સૈન્યની મદદ માટે આવી રહેલી ટુકડીને રોકવાનો હતો.

મરિયમ્મન મંદિરના પરિસરમાં થયેલી લડાઈ દરમિયાન ક્લાઇવને બે જગ્યાએ ગોળી વાગી અને તે ઘાયલ થયો. જોકે, બ્રિટિશોએ ફ્રેન્ચ સૈન્યને સફળતાપૂર્વક પાછું હઠાવ્યું અને આ વિસ્તાર પર પોતાનો કબજો જાળવી રાખ્યો. આ લડાઈ 19 અને 20 માર્ચ, 1752ના રોજ થઈ હતી.

9 એપ્રિલે લૉરેન્સ તિરુચિરાપલ્લીમાંથી બહાર નીકળેલા સૈનિકો સાથે જોડાયા. 2 દિવસ પછી, 11 એપ્રિલે, લૉરેન્સે શહેરનો ઘેરો કરી રહેલા સૈનિકો પર અચાનક હુમલો કર્યો.

આ હુમલાને કારણે ફ્રેન્ચ સેનાપતિ જૅક્સ લૉ અને તેના સૈનિકોએ ઘેરો છોડી દીધો અને શ્રીરંગમ તરફ પીછેહઠ કરી.

બ્રિટિશરોએ શ્રીરંગમમાં ફ્રેન્ચ સૈનિકોને ઘેરી લીધા ત્યારે ચંદા સાહેબે બ્રિટિશરોની શરણાગતિ સ્વીકારવાને બદલે બ્રિટિશરોની મદદ માટે આવેલી તંજાવુરની સેનાની શરણાગતિ સ્વીકારવાનું નક્કી કર્યું.

પરંતુ ચંદા સાહેબ ફરી સત્તા મેળવી ન શકે કે જમીનની મહેસૂલી આવક પર પોતાનો અધિકાર ન જમાવી શકે તે માટે તંજાવુરના રાજા પ્રતાપ સિંહે તેમને મારી નાખવાનો આદેશ આપ્યો.

તે મુજબ 14 જૂન, 1752ના રોજ ચંદા સાહેબનું માથું ધડથી અલગ કરવામાં આવ્યું. એ જ દિવસે લૉએ ફ્રેન્ચ સૈન્યની શરણાગતિ સ્વીકારી.

આ ઘટનાએ ભારતમાં વસાહત સ્થાપવાના દુપ્લેના સપનાને માત્ર મોટો આંચકો જ ન આપ્યો, પરંતુ દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ વર્ચસ્વનો પાયો પણ નાખ્યો.

તિરુચિરાપલ્લીના વિજય પછી ક્લાઇવ ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડ પરત ફર્યો. સતત લશ્કરી કામગીરીને કારણે તેની તબિયત પર અસર થઈ હતી. તેથી ઑક્ટોબરની શરૂઆતમાં તે આરામ કરવા મદ્રાસ ગયો.

ત્યાં તેણે પોતાના એક મિત્ર અને કારકુનની બહેન માર્ગરેટ મૅસ્કેલાઇન સાથે લગ્ન કર્યાં. ત્યાર પછી તે આરામ કરવા ઇંગ્લૅન્ડ પરત ફર્યો.

પ્રસિદ્ધ સૈનિક તરીકે અને સારી એવી સંપત્તિ સાથે ક્લાઇવ ફેબ્રુઆરી 1753માં ઇંગ્લૅન્ડ પહોંચ્યો. ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સંચાલકોએ તેનું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કર્યું અને તેને હીરાજડિત તલવાર ભેટમાં આપી.

ઇંગ્લૅન્ડમાં આરામથી જીવન જીવી શકે એટલા પૈસા ક્લાઇવ કમાઈ ચૂક્યો હતો. તેથી તે એ સમયે ભારત પરત ફરવા માગતો નહોતો. તેને બદલે સંસદમાં પ્રવેશવાની તકની રાહ જોવા માગતો હતો.

પરંતુ તેના ઇંગ્લૅન્ડ પહોંચ્યાના બીજા જ વર્ષે સંસદનું વિસર્જન થઈ ગયું. સેન્ટ માઇકલ્સ મતવિસ્તારમાંથી ચૂંટણી લડવાની તેની આશા પર પાણી ફરી વળ્યું. તેથી તેને ફરી ભારત પરત ફરવું પડ્યું.

ક્લાઇવની વિનંતીથી કંપનીના સંચાલક મંડળે તેને રાજાની સેનામાં લેફ્ટનન્ટ કર્નલનો હોદ્દો આપ્યો. તેને ફોર્ટ સેન્ટ ડેવિડનો ગવર્નર અને સેનાપતિ પણ બનાવ્યો. સાથે જ તેને મદ્રાસના ગવર્નર બનવાની બીજી તક પણ આપવામાં આવી.

આ રૉબર્ટ ક્લાઇવ પર આધારિત બે ભાગની શ્રેણીનો પહેલો ભાગ છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન