વજન ઘટાડવાની એક નવી દવા, જે હજુ બજારમાં આવી પણ નથી અને ‘બ્લૅક માર્કેટ’માં છવાઈ ગઈ

નવી દવા બનાવવાની પ્રક્રિયા અંગેનો ઉત્સાહ ઘણીવાર તેને વિકસાવતા લોકો માટે ઉજવણીનું કારણ બને છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે શરૂઆતના ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં તે આશાજનક દેખાતી હોય.

પરંતુ વજન ઘટાડવાની નવી દવા રેટાટ્રૂટાઇડ માત્ર તેને બનાવતી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની એલી લિલી માટે જ નહીં, પરંતુ બ્રિટન અને સમગ્ર વિશ્વના દવા નિયામકો માટે પણ માથાનો દુ:ખાવો બની ગઈ છે.

આ ઇન્જેક્શનને હજુ સુધી કોઈપણ નિયમનકારી સંસ્થાએ માનવોમાં ઉપયોગ માટે મંજૂરી આપી નથી. છતાં, બ્લૅક માર્કેટમાં રેટાટ્રૂટાઇડની નકલી અને ગેરકાયદેસર દવાની નકલોનું પૂર આવી ગયું છે.

નિષ્ણાતોએ બીબીસીને જણાવ્યું કે શક્ય છે કે આ પહેલીવાર હોય જ્યારે કોઈ પ્રયોગાત્મક દવાની નકલી આવૃત્તિઓ એટલી વ્યાપક રીતે ઉપલબ્ધ થઈ રહી હોય, જ્યારે અસલી દવા હજુ પરીક્ષણના તબક્કામાં જ હોય.

‘રેટા’ નામથી જાણીતી બની ગયેલી આ દવાની શીશીઓ બ્રિટનમાં જિમ, નેલ અને બ્યૂટી સલૂન, હૅર-ડ્રેસર, સોશિયલ મીડિયા અને અહીં સુધી કે રસ્તા પર ફૂલ વેચનારા લોકો પાસે પણ વેચાઈ રહી છે.

24એચઆર ફાર્મસીનાં ડિરેક્ટર અને ફાર્માસિસ્ટ સેહર શાહિદ કહે છે, “દુનિયા પાગલ થઈ ગઈ છે.”

“લોકો ખરેખર એક ગેરકાયદેસર દવાનું ઇન્જેક્શન લઈ રહ્યા છે અને માની રહ્યા છે કે તે સુરક્ષિત છે.”

“આટલું સામાન્ય થઈ ગયું છે કે લોકો ખુલ્લેઆમ પોતાના ડીલરો વિશે વાત કરી રહ્યા છે, કહી રહ્યા છે કે તે ક્યાંથી સૌથી સારી મળી શકે છે અને સોશિયલ મીડિયા પર દરેક જગ્યાએ પોસ્ટ કરી રહ્યા છે.”

મારા સોશિયલ મીડિયામાં એક સામાન્ય નજર નાખતાં જ હું મિનિટોમાં રેટાટ્રૂટાઇડ નામે વેચાતી દવાનો એક બૅચ ઑર્ડર કરી શકું છું, જોકે એ બાબતનો કોઈ પુરાવો નહીં હોય કે તે ખરેખર શેમાંથી બનેલી છે, તેની શું અસર થશે અને તે ક્યાંથી આવી છે.

તેનો ઉપયોગ કરતા ઉત્સાહી લોકો પોતાના ટિકટૉક ફીડ પર ‘રેટા’ પહેલાં અને પછીની તસવીરો શૅર કરી રહ્યા છે, કહી રહ્યા છે કે તેનાથી ફૂડ નૉઇઝ (સતત કંઈક ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા) શાંત થઈ ગઈ છે, વજન અને ઇંચ (પેટ) ઘટાડવામાં મદદ મળી છે, અને કેટલાક તો કહે છે કે આ દવાએ તેમનું જીવન સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યું છે.

સમસ્યા એ છે કે તાજેતરના ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં સકારાત્મક પરિણામો મળ્યાં હોવા છતાં અસલી રેટાટ્રૂટાઇડની સલામતી અને અસરકારકતાનું પરીક્ષણ હજુ ચાલુ છે.

અમેરિકામાં ફેઝ-III પરીક્ષણ સુધી પહોંચતી માત્ર 50% દવાઓને જ અંતે ફૂડ ઍન્ડ ડ્રગ ઍડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA)ની મંજૂરી મળે છે, તેથી રેટાટ્રૂટાઇડ બજારમાં આવશે જ તેની કોઈ ખાતરી નથી.

ઉચ્ચ નિષ્ફળતા દરનું મુખ્ય કારણ એ છે કે મોટી અને વિવિધ માનવ વસ્તીમાં દવાઓ એટલી અસરકારક સાબિત થતી નથી જેટલી નાનાં પ્રારંભિક પરીક્ષણોમાં દેખાય છે, અથવા તે અનપેક્ષિત સુરક્ષા જોખમો જાહેર કરે છે.

અને શક્ય છે કે હાલમાં ઉપલબ્ધ નકલી આવૃત્તિઓ પ્રયોગશાળાની સુરક્ષિત મર્યાદાઓમાં વિકસાવવામાં આવી રહેલી અસલી દવા સાથે બિલકુલ મેળ ખાતી પણ ન હોય.

એલી લિલીની વેબસાઇટ પર કડક ચેતવણી આપવામાં આવી છે: “લિલી-પ્રાયોજિત ક્લિનિકલ ટ્રાયલની બહાર કોઈએ પણ રેટાટ્રૂટાઇડ નામથી વેચાતી કોઈપણ વસ્તુ ન લેવી જોઈએ.”

“ગેરકાયદેસર રેટાટ્રૂટાઇડ ઉત્પાદનોમાં અજ્ઞાત ઘટકો, હાનિકારક પ્રદૂષકો અને અશુદ્ધિઓ હોઈ શકે છે. તેમાં સક્રિય ઘટક ખૂબ વધારે અથવા ખૂબ ઓછો હોઈ શકે છે, અથવા સંપૂર્ણપણે ખોટો ઘટક પણ હોઈ શકે છે.”

છતાં પણ, એવું લાગે છે કે ઘણા લોકો આ જોખમ લેવા તૈયાર છે.

ઍન્ડોક્રાઇનૉલૉજિસ્ટ પ્રોફેસર ડોનલ ઓ’શે કહે છે, “ઊબકા, ઊલટી, ઝાડા અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં કિડની ખરાબ થવા સુધીની સમસ્યાઓ સાથે યુવાન અને તંદુરસ્ત દર્દીઓ હૉસ્પિટલમાં આવી રહ્યા છે.”

તેમનું કહેવું છે કે કેટલાક પર્સનલ ટ્રેનર પોતાના ક્લાયન્ટોને આ દવા માત્ર આપી જ રહ્યા નથી, પરંતુ તેમને ઇન્જેક્શન પણ લગાવી રહ્યા છે.

“દર્દીઓને ખબર જ નથી હોતી કે તેમણે કેટલી માત્રા લીધી છે, અથવા તેમને ખરેખર શું ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવ્યું છે.”

ટૉમ ડૅવિસ કહે છે કે નકલી રેટાટ્રૂટાઇડની ઓવરડોઝને કારણે તેઓ લગભગ હૉસ્પિટલ પહોંચી ગયા હતા. તેમના જિમના મિત્રોએ તેની ભલામણ કર્યા પછી તેમણે તેને ચીનના એક સપ્લાયર પાસેથી મંગાવી હતી.

બ્રાઇટનના 20 વર્ષીય ટૉમ કહે છે, “તે ભયાનક હતું.”

“શરીર પર ઘણું દબાણ લાગતું હતું, મારું પેટ ખૂબ ફૂલેલું લાગતું હતું, જાણે કોઈએ મારા પેટ પર 20 કિલોનું વજન મૂકી દીધું હોય.”

“72 કલાક સુધી મને ગંભીર ઝાડા અને ઊબકા રહ્યા. મેં વિચાર્યું કે જો આ ચાલુ રહેશે તો હું સીધો ઇમરજન્સી વૉર્ડમાં પહોંચી જઈશ.”

પછી ટૉમને સમજાયું કે તેમણે જણાવાયેલી માત્રા કરતાં આઠ ગણો વધુ ડોઝ લઈ લીધો હતો.

ઑર્ડર મુજબ, નકલી રેટાટ્રૂટાઇડને સ્ટેરાઇલ, બૅક્ટેરિઓસ્ટેટિક પાણી સાથે ભેળવવી પડે છે, જેના માટે અલગ ગણતરી કરવી પડે છે.

ચૅસ્ટરમાં સ્થિત સંશોધન ચિકિત્સક ડૉ. નૈસ ખટ્ટક, એલી લિલીના ફેઝ-III ક્લિનિકલ ટ્રાયલ માટે દર્દીઓનું સ્ક્રીનિંગ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે નકલી આવૃત્તિઓ લેતા લોકો હકીકતમાં કોઈપણ મેડિકલ દેખરેખ વિના પ્રયોગશાળાના ઉંદરો જેવી ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.

તેઓ ચેતવણી આપે છે, “જે લોકો તેને ઑનલાઇન ખરીદીને પોતે જ ડૉક્ટર બની રહ્યા છે, તેઓ ખૂબ મોટું જોખમ લઈ રહ્યાં છે.”

તેઓ કહે છે કે ટ્રાયલના ભાગીદારોને અસલી દવા અથવા પ્લૅસિબો લેવાનું શરૂ કરતાં પહેલાં કડક માપદંડો પૂરા કરવા પડે છે.

“અમે તેમની આરોગ્ય તપાસના રેકૉર્ડ માગીએ છીએ, ખાતરી કરીએ છીએ કે તેઓ ભાવનાત્મક રીતે સ્વસ્થ છે. આત્મહત્યા, આત્મહાનિ અને માનસિક આરોગ્યનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે અને આ બધું ડૉક્ટરો કરે છે.”

“પછી અમે તેમના રક્ત પરીક્ષણના અહેવાલો જોઈએ છીએ, બધું તપાસીએ છીએ અને પછી નક્કી કરીએ છીએ કે તેઓ યોગ્ય છે કે નહીં.”

ટૉમે ડોઝ વિશે વધુ સંશોધન કરવાનો નિર્ણય લીધો અને અગાઉ થયેલી ગંભીર આડઅસરો છતાં પોતાની નકલી રેટાટ્રૂટાઇડ ફરી અજમાવવાનું નક્કી કર્યું. નવ મહિના સુધી તેને અનેક તબક્કામાં લીધા બાદ તેઓ કહે છે કે તેમની ખાંડ અને જંક ફૂડની લાલસા સમાપ્ત થઈ ગઈ છે.

ફાર્માસિસ્ટ શાહિદ ચેતવણી આપે છે કે માત્ર એટલા માટે કે નકલી ‘રેટા’ કોઈ એક વ્યક્તિ પર અસરકારક સાબિત થઈ છે, તેનો અર્થ એ નથી કે તે “આગલી” વ્યક્તિ પર પણ એવી જ અસર કરશે.

હાલ બજારમાં ઉપલબ્ધ મોટાપો ઘટાડતી દવાઓ, જેમ કે સેમાગ્લૂટાઇડ (જે ઑઝેમ્પિક અને વેગોવી નામે વેચાય છે) અને ટિર્ઝેપાટાઇડ (જે માઉન્જારો નામે વેચાય છે), માત્ર એક અથવા બે હૉર્મોન રિસેપ્ટરને નિશાન બનાવે છે. પરંતુ જો મંજૂરી મળે તો રેટાટ્રૂટાઇડ વજન ઘટાડવાની દુનિયાની પહેલી એવી દવા હશે, જે ત્રણ રિસેપ્ટર પર કામ કરશે. આ કારણે તેને ‘ટ્રિપલ જી’નું ઉપનામ મળ્યું છે.

તે જે ત્રણ હૉર્મોનની નકલ કરે છે, તે છે…

જીએલપી-1 – આ પેટ ખાલી થવાની ગતિ ધીમી કરે છે, મગજને તૃપ્તિનો સંકેત આપે છે જેથી ભૂખ ઓછી થાય અને બ્લડ શુગર સ્તરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.

જીએલપી – આ ઇન્સ્યુલિન સ્રાવ વધારે છે અને ઇન્સ્યુલિન સંવેદનશીલતા સુધારે છે. જીએલપી-1 સાથે મળીને તે શરીરને પોષક તત્ત્વો પ્રોસેસ કરવામાં મદદ કરે છે અને ભૂખ ઘટાડે છે.

ગ્લુકાગન – આ રેટાટ્રૂટાઇડ માટે નવો હૉર્મોન છે. આ આરામની સ્થિતિમાં ઊર્જા ખર્ચ વધારે છે જેથી શરીર વધુ કૅલરી બર્ન કરે, લીવરની ચરબી ઘટાડવામાં અને વજન ઘટાડવામાં મદદ મળે.

લીસા કિંગ જુલાઈથી નકલી રેટાટ્રૂટાઇડ લઈ રહી છે અને એક સમયે, જ્યારે તેઓ જિમ જઈ રહી હતી અને સ્વસ્થ ખોરાક લઈ રહી હતી, તેમનું વજન દર અઠવાડિયે 3 કિલો સુધી ઘટી રહ્યું હતું.

તેમનું માનવું છે કે આ તેમને પૉલિઍન્ડોક્રાઇન મેટાબોલિક ઓવેરિયન સિન્ડ્રોમ (પીએમઓએસ)નાં કેટલાંક લક્ષણો સંભાળવામાં પણ મદદ કરી રહ્યું છે. જીએલપી-1 બ્લડ શુગર નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે અને કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે વજન ઘટાડતી આ દવાઓ પીએમઓએસથી થતી કેટલીક સમસ્યાઓ, જેમ કે અતિશય થાક, કિડનીની સમસ્યાઓ અને ઉચ્ચ રક્તચાપમાં મદદ કરી શકે છે.

લીસા કહે છે, “મને ખાતરી નથી કે આ ‘રેટા’ના કારણે થયું છે કે નહીં, પરંતુ મારી ખાંડની લાલસા ઓછી થઈ ગઈ છે, મારા પિરિયડ નિયમિત થઈ ગયા છે અને મારી પાસે ખૂબ ઊર્જા છે.”

પરંતુ રેટાટ્રૂટાઇડની ટ્રાયલ હજુ પણ ચાલુ છે. શું આ બાબત લીસાને ચિંતિત કરે છે?

તેઓ કહે છે, “ના, બિલકુલ નહીં. ઘણી એવી વસ્તુઓ છે જેને મંજૂરી મળી નથી.”

“જો મને કોઈ નકારાત્મક આડઅસર અનુભવાવા લાગે તો હું તરત જ તેને બંધ કરી દઈશ.”

નકલી રેટાટ્રૂટાઇડ લેતા અન્ય વપરાશકર્તાઓએ અનેક પ્રકારની સમસ્યાઓ જણાવી છે, જેમ કે માનસિક અસંતુલન, ઊબકા, ઝાડા, યૌન ઇચ્છામાં ઘટાડો અને ખુશી અથવા આનંદ અનુભવવામાં અસમર્થતા.

આ નકલી વજન ઘટાડતી દવાઓનો ઉપયોગ કરનારા લોકોમાં દેખાતા આડઅસરોને લઈને ડૉક્ટરોની ચિંતા સતત વધી રહી છે.

બ્રિટિશ ઇસ્લામિક મેડિકલ ઍસોસિએશનનાં અધ્યક્ષા અને જનરલ ફિઝિશિયન ડૉ. સાહિરા દાર કહે છે કે આરોગ્યકર્મીઓએ દર્દીઓને બ્લૅક માર્કેટ ઉત્પાદનો વિશે “કોઈ પૂર્વગ્રહ વિના” પૂછવું જોઈએ, જેથી દર્દીઓ ખુલ્લેઆમ કહી શકે કે “તેમણે શું લીધું છે.”

એલી લિલી લગભગ 10 વર્ષથી રેટાટ્રૂટાઇડ વિકસાવી રહી છે. હવે કંપની પોતાના ઉત્પાદનનું રક્ષણ કરવા અને સમગ્ર વિશ્વમાં થઈ રહેલા ગેરકાયદેસર વેચાણને રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.

તે પેપ્ટાઇડ કંપનીઓ, ઇન્ફ્લુએન્સરો, નકલી દવા બનાવતી કમ્પાઉન્ડ ફાર્મેસીઓ અને વેલનેસ ક્લિનિકો સામે કાર્યવાહી કરી રહી છે. કંપનીએ 14,000થી વધુ વેબસાઇટો, જાહેરાતો અને સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટોની જાણ કરી છે, જે તેના અનુસાર આ દવાનું ગેરકાયદેસર રીતે પ્રચાર કરી રહી છે.

એલી લિલીનું કહેવું છે કે તે “કાયદા અમલ કરાવતી એજન્સીઓ અને નિયમનકારી અધિકારીઓ સાથે મળીને બ્લૅક માર્કેટ દવાઓ સામે લડવાનું કામ ચાલુ રાખી રહી છે.”

કંપનીના એક પ્રવક્તાએ બીબીસીને જણાવ્યું, “ઑનલાઇન ઉપલબ્ધ કોઈપણ રેટાટ્રૂટાઇડ મંજૂર નથી, ચકાસાયેલ નથી અને જોખમ લેવા લાયક બિલકુલ નથી.”

ગત એક વર્ષ દરમિયાન દરોડાઓમાં બ્રિટનની મેડિસિન્સ એન્ડ હેલ્થકેર પ્રોડક્ટ્સ રેગ્યુલેટરી એજન્સીએ “રેટાટ્રૂટાઇડ હોવાનો દાવો કરતાં અનેક ઉત્પાદનો” જપ્ત કર્યાં છે.

એજન્સીનું કહેવું છે કે આ ઉત્પાદનો વિવિધ માર્ગોથી બ્રિટનમાં પ્રવેશ કરે છે અને તે “ગેરકાયદેસર આયાત અને વિતરણને ખોરવવા” માટે કામ કરી રહી છે.

પરંતુ વેચાણ ચાલુ છે.

પ્રોફેસર ઓ’શે કહે છે કે જ્યાં “બ્લૅક માર્કેટની આવી દવાઓનાં જોખમો પર પ્રકાશ પાડવો જોઈએ,” ત્યાં “આ સમગ્ર દવા સમૂહને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢવો જોઈએ નહીં.”

“જીએલપી-1 મોટાપાના સંચાલનમાં એક મોટી પ્રગતિ છે અને તેનાથી મગજની લાલસા અને ભૂખને નિયંત્રિત કરવા અંગેની અમારી સમજણમાં પણ મોટી પ્રગતિ થઈ છે.”

તેઓ કહે છે, “આ ખૂબ મોટી વાત છે.”

હાલ માટે, રેટાટ્રૂટાઇડને ક્યાંયથી પણ મંજૂરી મળવામાં હજુ ઘણો સમય છે.

એલી લિલી આગામી વર્ષની શરૂઆતમાં અમેરિકન એફડીએ સમક્ષ અરજી કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. સમીક્ષામાં એક વર્ષ સુધી લાગી શકે છે, તેથી રેટાટ્રૂટાઇડ અમેરિકા માં 2027ના અંત પહેલાં કાયદેસર રીતે ઉપલબ્ધ નહીં બને.

બ્રિટનમાં તે એમએચઆરએની મંજૂરી પર નિર્ભર છે અને 2028 સુધી બજારમાં આવી શકે છે.

(આ લેખના અનુવાદમાં એઆઈની મદદ લેવામાં આવી હતી, જે મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયો હતો. બીબીસીના એક પત્રકારે પ્રકાશન પહેલાં આ અનુવાદની સમીક્ષા કરી હતી.)

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન