भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) Foreign Currency Non-Resident (Bank) किंवा FCNR(B) ठेवींशी संबंधित सवलतीच्या परकीय चलन ठेव स्वॅप सुविधा नियोजित वेळेपेक्षा एक महिना आधी बंद करण्याची घोषणा केली आहे. पुढील देयता मर्यादित करण्यासाठी वेगाने पावले उचलताना केंद्रीय बँकेने सांगितले की, या सुविधेअंतर्गत आता 31 ऑगस्ट 2026 पर्यंतच नवीन FCNR(B) ठेवी स्वीकारल्या जातील. या सुविधेअंतर्गत स्वॅप 11 सप्टेंबरपर्यंत पूर्ण करणे आवश्यक आहे. यापूर्वी दोन्ही अंतिम मुदती 30 सप्टेंबर निश्चित करण्यात आल्या होत्या.
### मजबूत भांडवली ओघामुळे मुदतपूर्व समाप्ती
8 जून 2026 रोजी ही योजना सुरू झाल्यापासून 13 ऑगस्टपर्यंत FCNR(B) ठेवींमधील भांडवली ओघ $52.3 अब्जांपेक्षा अधिक झाला आहे. Overseas Foreign Currency Borrowings (OFCBs) आणि External Commercial Borrowings (ECBs) यांचा समावेश केल्यास, या सुविधेअंतर्गत एकूण परकीय चलनाचा ओघ अंदाजे $56.85 अब्जांवर पोहोचला.
परकीय चलनसाठा वाढत असताना, RBI ने आपल्या ताळेबंदाशी संबंधित गरजा नियोजित वेळेच्या आधीच पूर्ण झाल्याचे मानले. 3 जुलै रोजी संपलेल्या आठवड्यापासून साठ्यात $40 अब्जांहून अधिक वाढ झाली आहे. 7 ऑगस्ट रोजी संपलेल्या आठवड्यात जानेवारीच्या अखेरीपासूनची सर्वाधिक साप्ताहिक वाढ नोंदवली गेली. या काळात साठा $14.14 अब्जांनी वाढून $707 अब्जांवर पोहोचला—यामागे प्रामुख्याने परकीय चलनमालमत्तेत झालेली $9.9 अब्जांची वाढ कारणीभूत ठरली.
### RBI गव्हर्नरांकडून यापूर्वीची हमी
गव्हर्नर Sanjay Malhotra यांनी 5 ऑगस्ट रोजी बाजाराला आश्वस्त केले होते की, नियोजित सप्टेंबरच्या अंतिम मुदतीपूर्वी ही सुविधा बंद करण्याचा कोणताही हेतू नाही. त्यांनी मजबूत भांडवली ओघाची नोंद घेतली होती; मात्र त्या वेळी मुदतपूर्व बंद करण्याचा कोणताही निर्णय झालेला नसल्याचे सांगितले होते.
### सुविधा मुदतपूर्व का बंद केली जात आहे
विश्लेषकांच्या मते, अपेक्षेपेक्षा वेगाने वाढलेल्या भांडवली ओघामुळे ही सुविधा मुदतपूर्व बंद केली जात आहे. साठ्यात मोठी वाढ झाल्याने, पुढील परकीय देयतांशिवाय परकीय चलन आणि ताळेबंदाशी संबंधित दायित्वे पूर्ण करता येतील, असा RBI ला विश्वास वाटत आहे. “अपेक्षेपेक्षा आधीच लक्ष्य साध्य झाले असेल, तर गरजेपेक्षा अधिक निधी उभारण्यात आणि त्या देयता ताळेबंदावर कायम ठेवण्यात फारसा अर्थ नाही,” असे Emkay Global Financial Services चे मुख्य अर्थतज्ज्ञ Madhavi Arora यांनी स्पष्ट केले.
Bank of Baroda चे मुख्य अर्थतज्ज्ञ Madan Sabnavis यांनी सांगितले की, केंद्रीय बँकेला सध्याचा परकीय चलनसाठा पुरेसा वाटत असावा; मात्र या अतिरिक्त निधीमुळे व्यवस्थेत तरलता वाढू शकते.
### FCNR(B) स्वॅप योजनेचे महत्त्वाचे तपशील
– या स्वॅप सुविधेमुळे बँकांना तीन ते पाच वर्षांच्या मुदतीच्या FCNR(B) ठेवी उभारता येतात.
– या योजनेअंतर्गत बँका येणाऱ्या परकीय चलनाचा RBI सोबत त्या वेळच्या स्पॉट दराने स्वॅप करतात.
– RBI संपूर्ण हेजिंग खर्च स्वीकारते, ज्यामुळे बँकांना ठेवीदारांना स्पर्धात्मक व्याजदर देणे शक्य होते.
### कालरेषा: घोषणेपासून समाप्तीपर्यंत
– **5 जून 2026** – RBI ने नवीन स्वॅप सुविधेची घोषणा केली.
– **8 जून** – सुविधा कार्यान्वित झाली.
– **5 ऑगस्ट** – गव्हर्नरांनी मुदतपूर्व बंद करण्याचा विचार नसल्याचे सांगितले.
– **13 ऑगस्ट** – FCNR(B) ठेवींमधील भांडवली ओघ सुमारे $52.3 अब्जांवर पोहोचला. OFCBs आणि ECBs चा समावेश केल्यास, या सुविधेअंतर्गत एकूण रक्कम $56.85 अब्जांवर पोहोचली.
– **14 ऑगस्ट** – RBI ने ठेवी उभारणीसाठी सुविधा 31 ऑगस्ट रोजी बंद होणार असल्याचे स्पष्ट केले. स्वॅपचा वापर 11 सप्टेंबरपर्यंत करणे आवश्यक आहे.
### बँका आणि ठेवीदारांसाठी परिणाम
FCNR(B) ठेवी वाढवण्यासाठी बँकांसमोर आता कमी कालावधी उपलब्ध आहे. 31 ऑगस्टच्या अंतिम मुदतीपूर्वी सर्व नवीन भांडवली ओघांची तयारी झाली आहे, याची त्यांना खात्री करावी लागेल. त्याचप्रमाणे, या योजनेअंतर्गत अनुकूल व्याजदरांचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या ठेवीदारांनी तातडीने निर्णय घेणे आवश्यक आहे. अंतिम मुदतीनंतर या योजनेअंतर्गत नवीन FCNR(B) ठेवी पात्र राहणार नाहीत—मात्र 11 सप्टेंबरपर्यंत स्वॅप उपलब्ध राहतील.
### संदर्भ: साठा, अस्थिरता आणि बाजाराची प्रतिक्रिया
फेब्रुवारी 2026 च्या अखेरीस परकीय चलनसाठा $728.49 अब्जांच्या उच्चांकी पातळीवर पोहोचला होता. त्यानंतर रुपयातील अतिवेगाने होणारी अस्थिरता कमी करण्यासाठी RBI ने केलेल्या हस्तक्षेपांमुळे साठ्यात घट झाली. सातत्याने होणाऱ्या परकीय चलनाच्या ओघामुळे RBI ने हळूहळू पुन्हा डॉलर खरेदी सुरू केली, ज्यामुळे 13 मार्च रोजी संपलेल्या आठवड्यापासूनचा सर्वाधिक मजबूत स्तर गाठण्यास साठ्याला मदत झाली.
विविध माध्यमांतून होणारा भांडवली ओघ वाढला असला, तरी FCNR(B) सुविधा तिच्या प्रमाण आणि वेगामुळे विशेष ठरते. RBI ने 2013 मध्ये ऑगस्ट आणि सप्टेंबरच्या काही काळात अशाच उपाययोजना लागू केल्या होत्या आणि ठेवींमध्ये वाढ अपेक्षित होती; मात्र यावेळी, लाभाच्या मुद्द्यांवरील सुरुवातीची स्पष्टता यांसारख्या संकेतांमुळे जुलैपासून भांडवली प्रवाहाला चालना मिळाली.
### गव्हर्नरांचा दृष्टिकोन आणि पुढील दिशा
5 ऑगस्ट रोजी गव्हर्नर Malhotra यांच्या वक्तव्यात आशावाद दिसून आला: “आमच्याकडे मजबूत भांडवली प्रवाह आला आहे… आणि पुढेही चांगला, निरोगी भांडवली प्रवाह मिळेल, अशी आम्हाला आशा आहे.” असे असतानाही, त्या वेळी बंद करण्याचा प्रस्ताव नसल्याचे सांगितले गेले होते; मात्र त्यानंतर अवघ्या आठवडाभरात RBI ने घेतलेला निर्णय याच्या अगदी विपरीत ठरला.
पुढे पाहता, योजनेचे इतर घटक—म्हणजे ECBs आणि OFCBs—31 डिसेंबर 2026 पर्यंत कार्यरत राहतील. या मुदतपूर्व समाप्तीचा त्यांच्यावर परिणाम होणार नाही.
This article is AI-generated content. Please verify the information independently before taking any action based on this article.
