Source :- BBC PUNJABI
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਜਾਵੇ।
ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨ ਮੁਗ਼ਲ ਦੌਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਇਮਾਰਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਵਾਸਤੂਕਲਾ
ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਆਗਾ ਅਹਿਮਦ ਹੁਸੈਨ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਾਸਤੂਕਾਰ ਸਨ।
ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ, ਮੋਹੱਟਾ ਪੈਲੇਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਤਮਾਦ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਪੱਥਰ ਬੀਜਾਪੁਰ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਛੱਤ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਗੁੰਬਦਨੁਮਾ ਛਤਰੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਝਰੋਖੇ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਅੱਠਕੋਣੀ ਕੋਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਛਤਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਰਾਮਦੇ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛਤਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1921 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਲਈ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਲੀਜ਼ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1925 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੇਠ ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਗੋਵਰਧਨ ਦਾਸ ਮੋਹੱਟਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੇਠ ਗੋਪਾਲ ਗੋਵਰਧਨ ਦਾਸ ਮੋਹੱਟਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ਼ਿਵਰਤਨ ਚੰਦਰਰਤਨ ਮੋਹੱਟਾ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋਹੱਟਾ ਪੈਲੇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਣ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਵਾਂਗ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਕੜਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤੀ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੇਡ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਮੈਦਾਨ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਮੈਚ ਨਹੀਂ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਮੈਚ ਕਰਾਚੀ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਓਮਲ ਜੀਓਮਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੀ ਸੀ।
ਪਰ ਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਿੰਦੂ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਸਨ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਬਣਿਆ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਨਾਓਮਲ ਜੀਓਮਲ
17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1904 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਨਾਓਮਲ ਜੀਓਮਲ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1932 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡਸ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦੇ ਓਪਨਰ ਸਨ।
ਉਸ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਕੇ ਨਾਇਡੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਹੀ ਖੇਡ ਸਕੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐੱਮਸੀਸੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਰਾਚੀ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਗਏ ਮੈਚ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਮੈਚ ਵੀ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ‘ਤੇ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਾਓਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਏ ਸਨ।
ਕਰਾਚੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਲਗਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਛੱਡਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।
ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਚਿੰਗ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਚੋਣਕਾਰ ਵੀ ਰਹੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਾਇਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਟਰਾਫ਼ੀ ਦੇ ਪੰਜ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਪਾਇਰਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਉਹ 1971 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ 18 ਜੁਲਾਈ 1980 ਨੂੰ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਹਰੀ ਨਾਓਮਲ ਨੇ ਵੀ ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਸਨ।
ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨਾਓਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਪਾਇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਓਮਲ ਜੀਓਮਲ ਸਨ।
ਹਰੀ ਨਾਓਮਲ ਹੁਣ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮੁਨਾਬਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਪੱਨਨ ਮਲ ਪੰਜਾਬੀ
ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਪੱਨਨ ਮਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਲ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 1954-55 ਵਿੱਚ ਵੀਨੂ ਮਾਂਕੜ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖ਼ਰੀ ਟੈਸਟ ਵੀ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡਿਆ ਸੀ।
ਗੋਗੂਮਲ ਕਿਸ਼ਨਚੰਦ
ਗੋਗੂਮਲ ਕਿਸ਼ਨਚੰਦ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜ ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਸਕੂਲ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ 15 ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਬੜੌਦਾ (ਹੁਣ ਵਡੋਦਰਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਿਸ਼ਨਚੰਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1947-48 ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨਾ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਸਰ ਡਾਨ ਬ੍ਰੈਡਮੈਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੇਂਦ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ 100ਵਾਂ ਸੈਂਕੜਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਗੁਲਾਬ ਰਾਏ ਰਾਮਚੰਦ
ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਹਿੰਦੂ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਰਾਏ ਰਾਮਚੰਦ ਨੂੰ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਭਾਵ 33 ਟੈਸਟ ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਸਟ ਕਲਾਸ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਸੰਬਰ 1945 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।
ਉਹ 1954-55 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੌਰੇ ‘ਤੇ ਆਈ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਟੈਸਟ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਸਟ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਛੇ ਵਿਕਟਾਂ ਲਈਆਂ ਸਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Hulton Archive/Getty Images
ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦਾ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ।
ਸੱਠ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਚਾਵਲਾ, ਸੇਠ ਮੋਤਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਚੰਦ ਭਾਟੀਆ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਸੀ।
ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਰਕਬਾ 39,178 ਵਰਗ ਗਜ਼ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 4,816 ਵਰਗ ਗਜ਼ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ 27,346 ਵਰਗ ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਡਰਲ ਸਰਵਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ 6,700 ਵਰਗ ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਓਲਡ ਬੁਆਏਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ 4,164 ਵਰਗ ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਓਲਡ ਬੁਆਏਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਬਾਕਾਇਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਸਕ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਾਂ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਕਲਿਫ਼ਟਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਤਨੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਵੈਲਫ਼ੇਅਰ ਸੇਵਾ ਮੰਡਲੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸ਼ੋਕ ਮੋਟਵਾਨੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “2005 ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਪਰਵੇਜ਼ ਮੁਸ਼ੱਰਫ਼ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆ ਮੋਹੀਉੱਦੀਨ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈਸੀਅਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।”
“ਉੱਥੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਪਰਫ਼ਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।”
ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੋਰਸ ਤਹਿਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਇਸ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ 111 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਡਾ. ਅਸ਼ੋਕ ਮੋਟਵਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “2007 ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਿੰਧ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਕੈਡਮੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।”
“2014 ਤੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ 2008 ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਪਰਫ਼ਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਪਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।
ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਮਾਰਤ ਖ਼ਾਲ੍ਹੀ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਨਾਪਾ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅਦਾਲਤ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਨਾਪਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ‘ਤੇ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਕੈਡਮੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਦਲਵੀਂ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੇ।
ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਨਾਪਾ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Rana Tahir
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ 2021 ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਡਾ. ਮੋਟਵਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕੀਏ।”
“ਸਰਕਾਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ।”
ਡਾ. ਮੋਟਵਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਨਾਪਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਿੰਧ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇ ਕੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।”
ਇਹ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਰਾਚੀ ਜਿਮਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਕਲੱਬ ਵਜੋਂ ਨਿੱਜੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਖੇਡ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੈਂਬਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
source : BBC PUNJABI
