मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांना आयआयटीत शिकत असताना काय अनुभव येतात?

आयआयटी मुंबईमध्ये शिकत असलेल्या साहिल वाकोडेच्या मृत्यूनंतर विद्यार्थ्यांकडून एक आंदोलन उभं करण्यात आलं. यातून अनेक गंभीर प्रश्न उपस्थित करण्यात आले. तर साहिलला जातिवाचक शिवीगाळ आणि जाच करण्यात येत होता असा आरोप करत त्याच्या पालकांनी पोलिसांत तक्रार दाखल केली. या प्रकरणाची चौकशी होत आहे.

आयआयटीमध्ये आरक्षित वर्गातून येणाऱ्या मुलांना भेदभावाचा सामना करावा लागतो असा आरोप विद्यार्थी करतात.

तेव्हा या संस्थेमध्ये शिकलेल्या विद्यार्थ्यांना बीबीसी मराठीने विचारले की त्यांचा याबाबतचा अनुभव काय आहे. तसेच तेथील फॅकल्टीला देखील विचारले की त्यांना जातिभेदाबद्दलचा काय अनुभव आलाय. त्यांच्याशी बोलून बीबीसीने हा रिपोर्ट केला आहे.

बीबीसी मराठीने आयआयटी मुंबईची बाजू घेण्याचा प्रयत्न केला पण अनेक वेळा प्रयत्न करूनही त्यांच्याकडून कुठलाही प्रतिसाद मिळालेला नाही.

(आत्महत्या ही एक गंभीर मानसिक आणि सामाजिक समस्या आहे. जर तुम्हीदेखील तणावात असाल तर भारत सरकारच्या जीवनआस्था हेल्पलाइन 18002333330 ची मदत घेऊ शकता. तुम्ही तुमच्या मित्रांशी आणि नातेवाईकांशी देखील बोललं पाहिजे.)

आयआयटी मुंबईच्या डिपार्टमेंट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरींगमध्ये पीएचडी विद्यार्थी राहिलेला आणि आयआयटी कानपूर येथून मास्टर्स आणि आयआयटी मद्रास येथून रिसर्च स्कॉलर राहिलेल्या प्रणव जीवन यांनी बीबीसी मराठीला आपले अनुभव सांगितले.

प्रणव यांनी 2022 मध्ये आयआयटी मुंबईच्या एससी-एसटी सेलमध्ये टिचींग असिस्टंट म्हणूनही काम केलं आहे.

प्रणव जीवन सांगतात की, “मी स्वत: पाहिलं आहे आणि अनुभव सुद्धा घेतला आहे की आयआयटीमध्ये कशापद्धतीने जातीय भेदभाव केला जातो. विद्यार्थी आणि फॅकल्टी यांच्याकडूनही हा भेदभाव केला जातो. याचं कारण हे आहे की फॅकल्टी कॉम्पोजीशन 90 टक्यांहून अधिक समाजात उच्चवर्णीय समजल्या जाणाऱ्या वर्गातून येतात. एससी, एसटी, ओबीसी फॅकल्टीची कमतरता असल्याने विद्यार्थ्यांना सहकार्य आणि पाठिंब्यासाठी फॅकल्टीच उपलब्ध नाही.”

बहुजन समाजातून आलेल्या विद्यार्थ्यांसोबत काय होतं याची अनुभवातून आलेली समज या लोकांकडे नसते. आयआयटीमध्ये बहुतांशकरून आरक्षणविरोधी मानसिकता आहे त्यामुळे आरक्षणाचा लाभ घेऊन आलेल्या विद्यार्थ्यांना टोमणे मारले जातात असं प्रणव सांगतात.

“या विद्यार्थ्यांना तुम्ही हुशार नाही, तुम्ही पात्र नाही, तुम्ही दुसऱ्याची सीट घेतली आहे, तुम्ही सरकारचे पैसे मोफत खाताय असे टोमणे मारले जातात. त्यांच्या वैयक्तिक अपयाशाला त्यांच्या पूर्ण समाजाशी जोडलं जातं.

“उच्चवर्णीय समुदायातून आलेला विद्यार्थी नापास झाला तर कोणी सर्व समुदायाला नावं ठेवत नाही. पण आरक्षणातून आलेला विद्यार्थी नापास झाला तर पूर्ण समाजाला म्हटलं जातं.”

“मी एसएसी एसटी सेलमध्ये होतो त्यावेळी आम्ही एक सर्वेक्षण केलं होतं. या सर्वेक्षणात विद्यार्थ्यांनी सांगितलं होतं की, त्यांना ग्रुप डिसकशनमध्ये सामावून घेतलं जात नाही, त्यांचं मत विचारलं जात नाही. अनेकदा संशोधनासाठी फॅकल्टीसुद्धा आरक्षणाअंतर्गत आलेल्या विद्यार्थ्याला घ्यायला तयार नसते. कधी कधी त्याला शिफारस पत्र द्यायलाही संकोच केला जातो.”

जनरल कॅटेगरीतील विद्यार्थ्यांचे ‘सेंसिटायजेशन’ म्हणजेच त्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या पूर्वग्रहांची जाणीव करून देण्यासाठी वर्कशॉप घेणे आवश्यक असल्याचे प्रणव सांगतात.

विद्यार्थ्यांनी कॅम्पसमध्ये जीवन संपवल्याच्या घटना घडल्यानंतर एक समिती बनवण्यात आली होती. त्यांनी शिफारस केली होती की आरक्षणव्यतिरिक्त वर्गवारीतून आलेल्या विद्यार्थ्यांना संवेदनशील बनवण्यासाठी सेन्सिटायजेशन ट्रेनिंग आवश्यक आहे, पण याची अंमलबजावणी झाली नाही असं प्रणव सांगतात.

आताच्या घटनेत प्राध्यापकावर आरोप झाल्यामुळे त्यांच्या समर्थनार्थ फॅकल्टी उतरले परंतु ही बाब कधी विद्यार्थ्यांच्या हक्कांसाठी सर्व फॅकल्टी एकत्र आल्याचं आम्ही पाहिलं नाही असं प्रणव सांगतात.

आणखी एका माजी विद्यार्थ्याशी बीबीसी मराठीने संवाद साधला. संबंधित विद्यार्थ्याने आयआयटीतून पीएचडी केली आहे. या माजी विद्यार्थ्याने देखील म्हटले की वंचित समाजातून आलेले काही विद्यार्थी कॅम्पसमध्ये आल्यावर मनाने कमकुवत का होतात याचा विचार करण्याची आवश्यकता आहे.

या विद्यार्थ्याने सांगितलं, साहिलच्या वडिलांनी म्हटलं की माझा मुलगा धाडसी होता. तसंच दर्शन सोलंकीच्या वडिलांनी देखील म्हटल्याचं आम्ही पाहिलं. या दोघांनीही मेहनत करून प्रवेश मिळवला होता. मग असं काय झालं की ते कॅम्पसमध्ये आल्यावरच मनाने खचले, याचा शोध घेण्याची गरज आहे.

“त्यांना मिळणारी वागणूक ही समान नसते. हे उघडपणे केलं जातं असं नाही. सूक्ष्म पद्धतीने हा भेदभाव होतो. सगळेच करतात असंही नाही पण तो बऱ्याच उदाहरणांमधून दिसतो,” असं माजी विद्यार्थ्यांचं म्हणणं आहे.