नाशिक, अंबड बोअरवेलच्या पाण्यात विषारी क्रोमियमचे प्रमाण धोक्याच्या पातळीपेक्षा 1000 पटीने जास्त

नाशिकमधील अंबड औद्योगिक वसाहत (MIDC) परिसरातील रहिवासी भागातील बोअरवेलचे पाणी थेट पिवळेधमक पडले असून, रासायनिक पृथक्करणातून या पाण्यात अत्यंत विषारी ‘हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियम’ [Cr(VI)] मिसळल्याचे उघड झाले आहे.

नाशिकच्या अंबड एमआयडीसी परिसरातील दत्त नगरमध्ये सुमारे 20,000 लोक राहतात. वेगवेगळ्या कारखान्यांना लागून असलेल्या या भागात जमिनीखालचं पाणी चक्क भडक पिवळं झालं आहे. नाशिक महापालिका आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अधिकाऱ्यांनी नागरिकांना हे पाणी वापरू नये, असा सल्ला दिला आहे.

स्थानिक कार्यकर्ते रोशन केदार, राजेश पंडित, त्यांचे सहकारी व स्वयंसेवकांनी सातत्याने पाठपुरावा करून हा गंभीर प्रकार समोर आणला. त्यानंतर ‘साउथ एशिया नेटवर्क ऑन डॅम्स, रिव्हर्स अँड पीपल’च्या (SANDRP) परिणीता दांडेकर यांनी घटनास्थळाची पाहणी करून मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत (Accredited Lab) पाण्याचे नमुने तपासणीसाठी दिले.

तपासणी अहवालानुसार, पाण्यात एकूण 50.5 मिग्रॅ/लिटर क्रोमियम आढळले असून, त्यापैकी 50.3 मिग्रॅ/लिटर हे अत्यंत घातक ‘हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियम’ आहे. भारतीय मानक ब्युरोच्या (BIS) पिण्याच्या पाण्याच्या सुरक्षित मर्यादेपेक्षा (0.05 मिग्रॅ/लिटर) हे प्रमाण 1,000 पटींहून अधिक आहे. हेच दूषित पाणी स्थानिक नाल्यावाटे थेट गोदावरी नदीत मिसळत आहे. इथे कुंभ मेळ्याचे घाट आहेत.

हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियम हे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मानवी कर्करोगास कारणीभूत ठरणारे घटक (Group 1 Human Carcinogen) म्हणून वर्गीकृत आहे. या दूषित पाण्याची तीव्रता जगातील भीषण घटनांशी मिळतीजुळती आहे:

नाशिक महानगरपालिकेकडून पाणीपुरवठा कमी आणि अनियमित असल्याने, येथील कुटुंबे नाईलाजाने कपडे धुणे, भांडी घासणे आणि आंघोळीसाठी या दूषित भूजलाचा वापर करत आहेत. परिणामी नागरिकांना अनेक आजारांचा सामना करावा लागतो आहे:

नागरिकांनी अनेक वेळा तक्रार करूनही प्रशासकीय यंत्रणांनी अक्षम्य दुर्लक्ष केल्याचे नागरिकांचे म्हणणे आहे:

हे विषारी भूजल स्थानिक नाल्यांमधून गोदावरीच्या प्रवाहात मिसळत आहे. आगामी 31 ऑक्टोबर 2026 रोजी सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे ध्वजारोहण होत असताना, लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान असलेल्या गोदावरी नदीत असे कर्करोगजन्य रसायन मिसळणे ही मोठी पर्यावरणीय आपत्ती असून, भाविक आणि नागरिकांच्या आरोग्याशी खेळ मांडणारा प्रकार आहे.

दत्त नगरमध्ये राहणाऱ्या 26 वर्षीय एका महिलेला डॉक्टरांनी सध्या बाळ होऊ न देण्याचा सल्ला देण्यात आला होता. त्या विषयी बीबीसी मराठीने सविस्तर ग्राउंड रिपोर्ट केला होता.

या महिलेवर उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं, “या भागातील महिलांना प्रदूषित पाण्यामुळे हात-पायांवर पुरळ येत असू शकतात. त्यावर उपचार करण्यासाठी दिल्या जाणाऱ्या काही औषधांचा गर्भधारणेवर परिणाम होऊ नये म्हणून उपचार सुरू असताना गर्भधारणा टाळण्याचा सल्ला दिला जातो.”

दत्त नगरच्या रहिवाशांसाठी मात्र हा पाण्याचा प्रश्न गेल्या काही दिवसांचा नाही.

आशा घायाळ दत्त नगरमध्ये राहतात. त्यांनी 2010 मध्ये पहिली बोअरवेल घेतली. “नंतर आम्ही 4-5 वर्षांनी दुसरा बोअर घेतला. त्यालाही असंच पाणी यायला लागलं. मग नाइलाजाने आम्ही थोडं थोडं याच पाण्यात कपडे धुतो. मग काय, दवाखान्यात पैसे घालावे लागतात,” त्या सांगतात.

“आम्हाला पाण्याचा खूपच त्रास आहे. महापालिकेचं पाणी कमी दाबात आलं किंवा आलंच नाही तर आम्हाला या पिवळ्या पाण्याने कपडे धुवावे लागतात, भांडी धुवावी लागतात. धुतलं तर आमच्या हाताला खाज येते, पायाला खाज येते,” आशा सांगतात.

“लहान बाळ आहे. आमची मुलं त्या पाण्यात खेळतात. त्यांच्या हाताला, पायाला जखमा होतात. माझ्यावर उपचार सुरू आहेत, माझ्या दिराची आणि मोठ्या जावेवरही उपचार सुरू आहेत. डॉक्टर म्हणतात पाण्याचा परिणाम आहे, इन्फेक्शन आहे. पण नाइलाज आहे. आम्हाला तेच पाणी वापरावं लागतं,” असं त्या सांगतात.

या भागात महापालिकेचं पाणी दिवसातून साधारण 1 ते 1.5 तास येतं आणि तेही कमी दाबाने येतं, असं तिथल्या नागरिकांनी सांगितलं.

शोभा घायाळ यांचा या पाण्याचा अनुभव आणखी त्रासदायक आहे. “ते पाणी वापरता येत नाही. पिवळं पाणी हातावर उडलं की हाताला फोड येतात. फोड आला की दवाखान्यात जावं लागतं. डॉक्टर गोळ्या देतात, औषधं देतात, लावायला मलम देतात. पण फरक पडत नाही. पुन्हा पुन्हा दवाखान्यात जावं लागतं. किती म्हणून खर्च करायचा?” त्या म्हणतात.

“15 वर्षांपासून आम्हाला पाण्याचा त्रासच आहे. आम्ही दोन वेळा नळ घेतले. दोन-दोन नळाचं पाणीही पुरत नाही. बोअर घेताना वाटलं होतं की बोअर घेतला तर आमचं कल्याण होईल, पाणी व्यवस्थित लागेल. पण कशाचं काय? हे असलं पिवळं पाणी येतं.”

दत्त नगरमधील पाण्याचा प्रश्न समोर आणणारे पर्यावरण कार्यकर्ते रोशन केदार यांनी या पाण्याचा व्हिडिओ सोशल मीडियावर शेअर केला होता.

रोशन म्हणतात, “माझ्या समोर अक्षरशः डिझेलसारखं पाणी बोअरवेलमधून येत होतं. माझ्या नळाला जर एक दिवस थोडंसं जरी खराब पाणी आलं, तर त्याची बातमी बनू शकते. पण ही गरीब कामगारांची वस्ती 10-12 वर्षांपासून ही समस्या सहन करतेय. यांचं कोणीच ऐकत नाही, यावर काहीही कारवाई होत नाही. या भागात हजारो लोक राहतात.”

“नाशिकमध्ये अंबड आणि सातपूर या दोन एमआयडीसी आहेत आणि या दोन्ही एमआयडीसीला CETP म्हणजे कॉमन एफ्लुएंट ट्रीटमेंट प्लांट, ज्याला मराठीत ‘सामायिक सांडपाणी प्रक्रिया केंद्र’ असं म्हणतो, तोच नाहीये. मग या सगळ्या कंपन्यांमधून सोडलं जाणारं सांडपाणी नेमकं कुठे जातं? त्याचं काय होतं? हा प्रश्नच आहे.”

रोशन म्हणतात, “पाण्याला कळत नाही की आपण कुठल्या वॉर्डात राहतो. हे पिवळं पाणी प्रदूषित आहे हे तर डोळ्यांना दिसतंय. पण संपूर्ण नाशिकमध्ये भूगर्भातून जे पाणी येतं, ज्याला रंग नाही, ते सुद्धा शुद्ध असेल हे कशावरून? इथे आढळणारी रसायनं त्या पाण्यात थोड्याफार प्रमाणात तरी असतीलच. त्यामुळे हा फक्त या वस्तीचा नाही, तर संपूर्ण नाशिकचा प्रश्न आहे.”

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (MPCB) अधिकाऱ्यांनी या पाण्याचे नमुने तपासणीसाठी घेतले आहेत. अहवाल आल्यानंतरच या पाण्यात नेमकी कोणती रसायनं आहेत आणि त्यांचं प्रमाण किती आहे, हे स्पष्ट होईल असे त्यावेळी बीबीसी मराठीला सांगितले होते. त्यानुसार आता अहवाल आला आहे.

एमपीसीबीच्या अधिकाऱ्यांनी पाण्याचा स्रोत शोधण्याची आणि परिसरातील उद्योगांच्या पाण्याचेही नमुने घेऊन त्यांची तुलना करण्याची प्रक्रिया सुरू असल्याचे सांगितले होते.

राजेश पंडित मागच्या अनेक वर्षांपासून नाशिकच्या पर्यावरणाच्या समस्यांवर काम करत आहेत. त्यांनी गोदावरी आणि तिच्या उपनद्यांबाबत मुंबई उच्च न्यायालयात याचिकाही दाखल केली आहे.

राजेश पंडित म्हणतात, “आपण बघू शकता की इथे हा पाण्याचा पिवळा प्रवाह आहे. हा प्रवाह पुढे नंदिनी नदीला मिळतो. नंदिनी पुढे थेट गोदावरीला मिळते. ती ज्या ठिकाणी गोदावरीत जाते, तिथेच कुंभमेळ्याचे महत्त्वाचे घाट आहेत. इथले जवळपास सगळे भूगर्भीय साठे प्रदूषित झाले आहेत. त्याच्यामध्ये हे रसायन असलेलं पाणी यायला लागलं आहे. त्यामुळे हा प्रश्न अतिशय गंभीर आहे.”

कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर ते याकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची मागणी करतात.

“आता करोडो लोक नाशिकमध्ये येणार आहेत. इथले स्थानिक तर त्याचा त्रास सहन करतातच आहेत. परंतु भाविकांसाठी जे घाट बांधले आहेत, त्या नदीपर्यंत हे पाणी पोहोचण्याची शक्यता आहे.”

पंडित यांच्या मते, या परिस्थितीसाठी एमआयडीसी आणि एमपीसीबी जबाबदार आहेत.

“या संस्थांनी ठरवलं तर रसायनाचा एक थेंबदेखील पाण्यात मिसळणार नाही.”

दुष्काळाच्या काळात भूजलावर अवलंबून राहावं लागणार असल्याने ही समस्या अधिक गंभीर असल्याचं ते सांगतात.

“शेवटी तुम्हाला जमिनीखालच्या पाण्यावर अवलंबून राहावं लागणार आहे.”

गोदावरीबाबत ते म्हणतात, “कुंभ कशामुळे आहे? गोदावरीमुळे आहे. हे सगळे लोक गोदावरीमध्ये आंघोळीसाठी येणार आहेत. म्हणजे गोदावरी तुम्हाला नीट ठेवली पाहिजे. ती तुमची पहिली प्राथमिकता असायला हवी.”

दत्त नगरच्या पाण्याचा व्हिडिओ समोर आल्यानंतर एमपीसीबीचे अधिकारी परिसरात पोहोचले आणि त्यांनी बोअरवेलच्या पाण्याचे नमुने घेतले.

एमपीसीबीचे विभागीय अधिकारी विद्यासागर किल्लेदार यांनी त्यावेळी सांगितले होते, “आम्ही स्वतः इथे येऊन पाहणी केलेली आहे आणि बोअरवेलच्या पाण्याचे नमुने घेतले आहेत. आता हे पाणी तपासण्यासाठी प्रयोगशाळेत पाठवणार आहोत. त्याचा अहवाल आल्यानंतरच हे पाणी नेमकं कुठून येतं आहे, हे स्पष्ट होईल.”

“हा परिसर एमआयडीसीला लागून आहे. त्याच्या बाजूलाच उद्योग आहेत. उद्योगांच्या जवळच हा निवासी परिसर आहे. इथे सीईटीपी (CETP) नाहीये, पण त्याचं काम चालू झालेलं आहे. पुढच्या दोन महिन्यांमध्ये हा प्रकल्प सुरू होईल,” असं किल्लेदार म्हणाले होते.

30 सप्टेंबर 2026 रोजी एमपीसीबीने एका कंपनीला कारणे दाखवा नोटीस बजावली होती. या नोटिशीनुसार, 28 सप्टेंबर रोजी कंपनीच्या युनिटची पाहणी करण्यात आली. यामध्ये बऱ्याच नियमांचं उल्लंघन होत असल्याचा उल्लेख आहे.

कंपनीला या नोटिशीला उत्तर देण्यासाठी 15 दिवसांची मुदत देण्यात आली. या कालावधीत उत्तर न दिल्यास पुढील कायदेशीर कारवाई करण्याचा इशारा एमपीसीबीने दिला.

एमपीसीबीच्या 2020 च्या एका अहवालात नाशिकच्या सातपूर आणि अंबड एमआयडीसीमध्ये सुमारे 3500 उद्योग असल्याचं सांगण्यात आलं होतं.

2020 च्या अहवालात औद्योगिक सांडपाण्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी सीईटीपीची तरतूद करण्यात आली होती. मात्र 2026 मध्येही हा प्रकल्प पूर्णपणे कार्यरत झालेला नाही. अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, त्याचं काम सुरू झालं असून पुढील 2 महिन्यांत तो कार्यरत होण्याची अपेक्षा आहे.

नाशिक महापालिकेच्या पर्यावरण विभागाच्या उपायुक्त संगीता नांदुरकर यांनीही दत्त नगरमध्ये सुमारे 300 फूट खोल असलेल्या बोअरवेलमधून पिवळ्या रंगाचं पाणी येत असल्याचं पाहणीत आढळल्याचं सांगितलं.

दत्त नगरमधल्या रहिवाशांसमोर प्रश्न तसाच आहे. नळाला पाणी कमी दाबाने आणि मर्यादित वेळ येत असताना बोअरवेलचं पाणी वापरायचं नाही, तर पर्याय काय?

शोभा घायाळ म्हणतात, “सरकारला एवढंच सांगायचं आहे की हे पिवळं पाणी आम्हाला सफेद करून द्यावं. कंपनीवाल्यांना बोला, काहीतरी करा. पण आमचं पाणी व्यवस्थित झालं पाहिजे.”

बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.