Source :- BBC PUNJABI
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kaul Family
ਜਦੋਂ ਦੱਖਣੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਅਨੰਤਨਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1990 ਦੀ ਸਵੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਹਿਸਾਨ ਨਜ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢ ‘ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸਰਵਾਨੰਦ ਕੌਲ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ।
ਅਹਿਸਾਨ ਨਜ਼ਰ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੀ ਇੱਕ ਨੇਕ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਣਗੇ।”
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਲ ਪਲਾਇਨ ਕਰ ਗਏ।
ਪਰ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, 1989 ਤੋਂ 2004 ਦਰਮਿਆਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਿੰਸਕ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 219 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ 40,000 ਤੋਂ 70,000 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ।
ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਪਾਪ ਹੈ।”
ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ‘ਚ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kaul Family
ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੱਦੇ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹਾਲਾਤ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।”
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਾਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ।”
ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਰਮਜ਼ਾਨ ਸ਼ੇਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
“ਉਹ ਰੋਜ਼ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਜਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਰਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।”
ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਨਸੀਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਅਹੰਗਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਕਸਰ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਗੇ।
ਅਹੰਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਜੁਟਾ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ।”
ਅਗਵਾ ਦੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੂੰ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1990 ਦੀ ਉਹ ਰਾਤ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ “ਕਮਾਂਡਰ” ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਣਗੇ।
ਕੌਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਰਿੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਹੋ ਗਈ।”
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Jehangir Ali
ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨੇੜਲਾ ਸਬੰਧ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਇਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਉਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੇ।”
ਪਰ ਕੌਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 1 ਮਈ 1990 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬੁਲਬੁਲ ਨੌਗਾਮ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਲਟਕਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਉਨ੍ਹਾਂ (ਪਿਤਾ) ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕੱਦ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।”
ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਜ਼ਰੀਫ਼ ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਰੀਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਵਿਤਾ ਰਚਣ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਰੇਡੀਓ ਬੁਲੇਟਿਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”
ਕੌਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿੰਗੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।”
ਸ਼ਫ਼ੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, “ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।”
ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੀਰਜਾ ਮੱਟੂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ “ਬੇਹੱਦ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ” ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Jehangir Ali
ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮੱਟੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਪਿਆ। ਜੇਕਰ ਇੰਨੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।”
ਸ਼ਫ਼ੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਤਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਪੰਡਿਤ ਵੀ ਡਰ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹੋਇਆ ਵੀ।”
ਇੱਕ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ
ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਘਾਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕਣ ਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਆਲਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਕਈ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।”
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Jehangir Ali
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ 1979 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਰਾਮਾਇਣ, ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਮਹਜੂਰ ਨੇ ਹੀ ਸਰਵਾਨੰਦ ਕੌਲ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕੌਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ‘ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 12 ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।”
ਪਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ।
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ‘ਤੇ ਖ਼ਰੇ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਛੱਤ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿਣ।”
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kaul Family
ਕੌਲ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੈ ਕਿ ਦੂਰੂ ਪੁਲਿਸ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਐੱਫਆਈਆਰ ਨੰਬਰ 45/1990 ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ 1992 ਵਿੱਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।”
ਕੌਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਮੇਤ ਛੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ।
1997 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਫ਼ਾਰੂਕ਼ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸੋਨ ਤਗ਼ਮਾ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਆਤੰਕ
1994 ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੰਮੂ ਚਲੇ ਗਏ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜੌਰੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਅਕਸਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਇਆ-ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਉਸ ਦੇ ਗਿਰੋਹ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ-ਧਮਕਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੈੱਕਪੁਆਇੰਟ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸਥਾਨਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।”
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Jehangir Ali
ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਵਸਨੀਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਛਾਣ ਉਜਾਗਰ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਮਰ ਭਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਨਾ ਸਕੀ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹ ਅਕਸਰ ਘਬਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”
ਮੀਡੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਾਂਚ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇਰਾ ਕਦਮ ਕੀ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣਾ ਪਿਆ।
‘ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਰਕੇ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ’
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Jehangir Ali
ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਹਿੰਸਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜੰਮੂ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ।
ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਅਗਵਾ ਹੋਏ, ਉਦੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲੁੱਟ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਡੀ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਵੇਚੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਪਸ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”
ਉੱਪਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲੁੱਟ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਫੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕੱਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Jehangir Ali
ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 36 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਾਂਚ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੌਰੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਰੀ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉਸ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ “ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ” ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਤਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੁਕਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਸਰਲਾ ਭੱਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਦੂਜਾ ਅਜਿਹਾ ਚਰਚਿਤ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ।
ਬੀਜੇਪੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੇ ਸਨ।
ਸੋਫ਼ ਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਕਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਮਾ ਕੌਲ ਦਾ 2018 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਹ ਇਸ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ।
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਲ ਹੁਣ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੁਟੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਪੁਲਿਸ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਘਾੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ?”
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
source : BBC PUNJABI
