અંગ્રેજોને 35 હજારનું ધિરાણ : 109 વર્ષ પછી ભારતીય પરિવારે બ્રિટિશ સરકાર પાસે વ્યાજ સાથે રકમ પરત માગી

મધ્યપ્રદેશના સીહોરના રૂઠિયા પરિવારનો દાવો છે કે તેમના પૂર્વજ જુમ્માલાલ રૂઠિયાએ 1917માં બ્રિટિશ સરકારને 35 હજાર રૂપિયા ઉધાર આપ્યા હતા. હવે 109 વર્ષ પછી પરિવારે આ રકમ પરત મેળવવાની માંગ કરી છે.

જુમ્માલાલ રૂઠિયાના પરિવારે કહ્યું છે કે તેમની પાસે 4 જૂન 1917નું સર્ટિફિકેટ છે, જેમાં બ્રિટિશ સરકારને 35,000 રૂપિયાની ચુકવણીનો રેકૉર્ડ છે.

પરિવારનું કહેવું છે કે આ રકમ તત્કાલિન ભોપાલ એજન્સીમાં બ્રિટિશ સરકારના પોલિટિકલ એજન્ટ મારફતે આપવામાં આવી હતી.

હવે યુકેના ડેટ મૅનેજમેન્ટ ઑફિસ (ડીએમઓ)એ પરિવાર પાસેથી આ બાબતને લગતા દસ્તાવેજો અને પરિવારની માહિતી માંગી છે.

જુમ્માલાલ રૂઠિયાના પ્રપૌત્ર ગૌતમ રૂઠિયાના જણાવ્યા અનુસાર, બ્રિટિશ અધિકારીઓએ કેસ વધુ તપાસ માટે મોકલ્યો છે અને દસ્તાવેજોની ચકાસણી માટે કેટલીક જાણકારી માંગી છે.

ગૌતમ રૂઠિયાએ બીબીસીને ફોન પર જણાવ્યું, “જુઓ, અમને બ્રિટિશ સરકાર તરફથી એક મેઇલ આવ્યો, જેમાં આ બાબતની પુષ્ટિ કરવા માટે કેટલીક માહિતી માંગવામાં આવી હતી. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ મામલો તપાસ માટે મોકલવામાં આવ્યો છે. અને અમે તેમને ચકાસણી માટે જે પણ માહિતીની જરૂર છે તે મોકલી રહ્યા છીએ.”

જોકે, બ્રિટિશ અધિકારીઓએ હજુ સુધી પુષ્ટિ કરી નથી કે તેઓ પરિવારના દાવાને સ્વીકારશે કે નહીં. દસ્તાવેજોની માંગણી હાલમાં દાવાની તપાસ કરવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે.

જુમ્માલાલના પૌત્ર અને ગૌતમના પિતા વિનય રૂઠિયાએ જણાવ્યું હતું કે બ્રિટિશ સરકારના પ્રારંભિક પ્રતિભાવથી પરિવાર ખૂબ જ ઉત્સાહિત છે.

તેમણે કહ્યું, “અમને આટલા મહિનાઓમાં પહેલીવાર યુકે સરકાર તરફથી કોઈ પ્રતિભાવ મળ્યો છે. અમારી આશાઓ વધી ગઈ છે. આ મુદ્દો પૈસાથી ઉપર જતો રહ્યો છે. અમારા માટે તે અમારા પૂર્વજોની વિરાસતનો મામલો છે.”

વિનય રૂઠિયાના જણાવ્યા અનુસાર, પરિવારને આ દસ્તાવેજ વિશે આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં ખબર પડી.

તેમણે કહ્યું “આ વર્ષની શરૂઆતમાં જ્યારે અમે કોઈ બીજા કેસ સાથે સંબંધિત જૂના દસ્તાવેજો જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે અમને બ્રિટિશ સરકારને આપવામાં આવેલી લોનનો આ દસ્તાવેજ મળ્યો. આ પછી અમે વકીલ દ્વારા બ્રિટિશ સરકારનો સંપર્ક કર્યો.”

પરિવારના જણાવ્યા મુજબ, જુમ્માલાલ રૂઠિયાએ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ સરકારને આ રકમ આપી હતી.

જ્યારે અમે વિનય રૂઠિયાને આ વિશે પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે કહ્યું, “પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ભારતીય સૈનિકોએ પણ બ્રિટિશ સરકાર વતી યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો. તે સમયે બ્રિટિશ સરકાર સૈનિકોનાં ભરણપોષણ માટે પૈસા એકત્રિત કરતી હતી. આ સંદર્ભમાં મારા દાદા જુમ્માલાલજીએ યુદ્ધમાં ગયેલા ભારતીય સૈનિકોના ખર્ચ માટે આ પૈસા બ્રિટિશ સરકારને આપ્યા હતા.”

પરિવારના કબજામાં રહેલા દસ્તાવેજમાં લોનની ચુકવણીની તારીખ 4 જૂન, 1917 નોંધાયેલી છે.

જુમ્માલાલનો પરિવાર તેને વૉર લોન કહે છે. તેઓ કહે છે કે તે સામાન્ય બૅન્ક લોન જેવું નહોતું, જેમાં બે કે પાંચ વર્ષની નિશ્ચિત ચુકવણીની સમયમર્યાદા હતી.

ગૌતમ રૂઠિયા કહે છે, “જો તે બૅન્કિંગ દસ્તાવેજ હોત, તો તેની સમય મર્યાદા હોત, જેમ કે પાંચ વર્ષ કે 10 વર્ષમાં લોન ચૂકવવી. પરંતુ આ વૉર લોન હતી, એટલે કે યુદ્ધ માટે આપવામાં આવેલી લોન. યુદ્ધનો અંત કેટલો સમય લાગશે અથવા ક્યારે સમાપ્ત થશે તે ચોક્કસ નહોતું.”

ગૌતમ રૂઠિયાના જણાવ્યા મુજબ, આ દસ્તાવેજ પરિવારના જૂના રેકૉર્ડમાં હાજર હતો, પરંતુ તેમને આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં તેના વિશે ખબર પડી.

ગૌતમે કહ્યું કે હવે બ્રિટિશ અધિકારીઓએ કૌટુંબિક દસ્તાવેજો, વંશાવલી, જૂનાં પ્રમાણપત્રો, પૈસા અને તે સમયની પેઢી સંબંધિત માહિતી માંગી છે.

ગૌતમ રૂઠિયાના મતે, અધિકારીઓએ ચકાસવું પડશે કે 1917માં પૈસા ચૂકવનાર પરિવાર અને હવે તેનો દાવો કરનાર પરિવાર એક જ છે કે નહીં.

રૂઠિયા પરિવાર 1917માં આપવામાં આવેલા 35 હજાર રૂપિયાના વર્તમાન મૂલ્યની પણ ગણતરી કરી રહ્યો છે.

ગૌતમ રૂઠિયાના મતે, પરિવાર તેના દાવામાં મૂળ રકમ સાથે વ્યાજ, ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ અને અન્ય ખર્ચનો સમાવેશ કરશે.

તે કહે છે, “અમે પૂર્ણ ક્લેમ કરીશું. 35 હજાર અમારી મુદ્દલ છે, ઉપરાંત તેના વ્યાજ છે, ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ છે અને જે પણ ખર્ચ થશે, અમે તેમાં ફુગાવાનો પણ સમાવેશ કરીશું અને બધી બાબતોની ગણતરી કર્યા પછી, અમે તેની આજનાં ચલણ સાથે તુલના કરીશું.”

109 વર્ષ પછી આ કથિત લોનના બદલામાં તેઓ કેટલા પૈસા માંગશે તે પરિવારે હજુ સુધી નક્કી કર્યું નથી.

વિનય રૂઠિયાના મતે, બ્રિટિશ સરકારે 2015માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન લીધેલા જૂના દેવાનો મોટો ભાગ ચૂકવી દીધો.

તેઓ કહે છે, “સંશોધન દરમિયાન એ વાત સામે આવી કે 2015માં બ્રિટિશ સરકારે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના દેવાની નોંધપાત્ર રકમ ચૂકવી હતી. આ 1917ની આસપાસની લોન હતી, જે તેમણે 2015માં ચૂકવી દીધી હતી.”

ડિસેમ્બર 2014માં બ્રિટિશ સંસદને આપેલા સરકારી જવાબ મુજબ, સરકાર પર પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધથી આશરે 2.2 અબજ પાઉન્ડનું દેવું બાકી હતું. આમાં થોડી ટકાવારી વૉર લોન હતી, જે 9 માર્ચ 2015ના રોજ ચૂકવવામાં આવી હતી. થોડી ટકાવારી કૉન્સોલિડેટેડ લોન અને કન્વર્ઝન લોન હતી, જે 2015માં પણ ચૂકવવામાં આવી હતી.

બ્રિટિશ સંસદમાં આપવામાં આવેલા બીજા જવાબ મુજબ, 4% કૉન્સોલિડેટેડ લોન અને 3.5% વૉર લોન એ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ માટે નાણાં એકત્ર કરવા માટે જારી કરાયેલા સરકારી બોન્ડ હતા. આ બંને બોન્ડ મળીને તે સમયે જાહેર કરાયેલા તમામ વૉર બૉન્ડના લગભગ 99% હતા.

જોકે 2015માં બ્રિટન દ્વારા આ જૂની લોનની ચુકવણી એ સાબિત કરતી નથી કે 1917માં જુમ્માલાલ રૂઠિયા દ્વારા આપવામાં આવેલા 35 હજાર રૂપિયા પણ આ બૉન્ડ્સમાં સામેલ હતા.

પરિવારના જણાવ્યા મુજબ, જુમ્માલાલ રૂઠિયા તે સમયે વિસ્તારના એક મોટા ઉદ્યોગપતિ હતા.

તેમના પૌત્ર વિનય રૂઠિયા કહે છે કે જુમ્માલાલ રૂઠિયા પાસે લગભગ 3,000 ગાયો ધરાવતી ગૌશાળા પણ હતી.

પરિવાર પાસે જુમ્માલાલ રૂઠિયાના જૂના ફોટોગ્રાફ્સ અને તે સમયે તેમણે ઉપયોગમાં લીધેલાં વાહનનો ફોટોગ્રાફ પણ છે.

પરિવારનું કહેવું છે કે તેમના જૂના વ્યવસાય અને પરિવારને લગતા અન્ય દસ્તાવેજો પણ હાજર છે.

તેમણે આગળ કહ્યું, “આ ઉપરાંત મારા દાદાનો મોટો ધંધો હતો. તે સમયે તેઓ અફીણની ખેતી પણ કરતા હતા. તેમની પાસે રોલ્સ રોયસ કાર હતી. તો પ્રશ્ન એ નથી કે તેમણે લોન આપી કે નહીં. તેમની પાસે પૈસા હતા અને લોન આપવા માટેના દસ્તાવેજ પણ છે. પ્રશ્ન એ છે કે બ્રિટિશ સરકાર આ અંગે શું પગલાં લેશે.”

લોન આપ્યાના લગભગ બે દાયકા પછી 1937માં શેઠ જુમ્માલાલ રૂઠિયાનું અવસાન થયું. લગભગ દસ વર્ષ પછી 1947માં અંગ્રેજોને ભારત છોડવાની ફરજ પડી. પરિવારનો દાવો છે કે રકમ ક્યારેય ચૂકવવામાં આવી ન હતી કે સમાધાન કરવામાં આવ્યું ન હતું.

હાલમાં બ્રિટિશ અધિકારીઓએ પરિવારના દાવાને સ્વીકાર્યો નથી.

પરિવાર તરફથી માંગવામાં આવેલા દસ્તાવેજો અને માહિતીની હજુ ચકાસણી બાકી છે. ત્યારબાદ જ સ્પષ્ટ થશે કે 1917માં આપવામાં આવેલા 35 હજાર રૂપિયા સંબંધિત દસ્તાવેજો બ્રિટિશ સરકારના રેકૉર્ડ સાથે કેવી રીતે મેળ ખાય છે.

પરિવાર આગળની કાનૂની કાર્યવાહી અને આર્બિટ્રેશન કરવાની શક્યતા પર પણ વિચાર કરી રહ્યો છે.

વિનય રૂઠિયાના મતે, મૂળ દસ્તાવેજોની ચકાસણી પછી જ ભવિષ્યની કાર્યવાહીનો નિર્ણય લેવામાં આવશે.

આ 109 વર્ષ જૂના કેસમાં, પરિવાર હાલમાં બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા માંગવામાં આવેલા દસ્તાવેજો પૂરા પાડવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન