બંધારણમાં શિક્ષણમાં કોઈ અનામત નહોતી તો એ પછી કેવી રીતે લાગુ થઈ?

ભારતમાં કૉક્રોચ જનતા પાર્ટીના આંદોલન સાથે એક અનોખું આંદોલન જોવા મળ્યું હતું. સોશિયલ મીડિયા પર શરૂ થયેલા આ આંદોલને જનઆંદોલનનું રૂપ લઈ લીધું અને તેના કારણે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું પણ આપવું પડ્યું.

આ આંદોલનનો મુદ્દો પરીક્ષાઓમાં પેપરલીકનો હતો. મેડિકલ પ્રવેશ પરીક્ષા નીટના પ્રશ્નપત્રો લીક થવાને કારણે અનેક વિદ્યાર્થીને આઘાત લાગ્યો હતો. કેટલાક યુવાનોએ તો આત્મહત્યા પણ કરી લીધી.

(નોંધ : આત્મહત્યા એ એક ખૂબ જ ગંભીર શારીરિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક સમસ્યા છે. જો આપ કોઈ તણાવમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હો તો ગુજરાત સરકારની ‘જિંદગી હેલ્પલાઇન 1096’ પર કે ભારત સરકારની ‘જીવનસાથી હેલ્પલાઇન 1800 233 3330’ પર ફોન કરી શકો છો. તમારે મિત્રો-સંબંધીઓ સાથે પણ વાત કરવી જોઈએ.)

યુવાનોના આ આંદોલનને અભૂતપૂર્વ સમર્થન મળ્યું હતું. આ આંદોલનને ભારતનું પહેલું જેન ઝી આંદોલન પણ કહેવામાં આવ્યું.

પરંતુ જે રીતે કૉક્રોચ જનતા પાર્ટીએ સોશિયલ મીડિયાથી આકાર લીધો અને આંદોલન કર્યું એ પછી સોશિયલ મીડિયામાં આ રીતે અલગ-અલગ નવા પેજ બની રહ્યા છે. આવું જે એક પેજ રિઝર્વેશન હટાવો મૂવમેન્ટ (અનામત હઠાવો આંદોલન)ના નામે બન્યું છે.

આ અનામત વિરોધી પેજનું આગળ જતાં શું થશે એ તો સમય જ બતાવશે. પરંતુ તેના કારણે અનામતને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર એક નવી ચર્ચા છેડાઈ છે. શિક્ષણમાં અનામત અને ‘ભેદભાવ’નો મુદ્દો પણ ચર્ચાઈ રહ્યો છે.

પરંતુ આજે જો હું તમને કહું કે મૂળ બંધારણમાં શિક્ષણમાં અનામત અંગે કોઈ જોગવાઈ નહોતી તો તમને આશ્ચર્ય થશે.

આ આશ્ચર્ય હજુ પણ વધશે જો હું તમને કહું કે શિક્ષણમાં અનામત લાવવા અંગે બંધારણમાં સંશોધન કરવામાં આવ્યું હતું અને એ સમયે પણ આમ કરવા પાછળનું કારણે મેડિકલ પરીક્ષા સંબંધિત એક ઘટના હતી.

તો શિક્ષણમાં અનામત કેવી રીતે સામેલ કરવામાં આવી? ક્યારે સામેલ કરવામાં આવી? 1951માં હકીકતમાં શું થયું હતું? આવો આ લેખ વિશે વિશેષ જાણકારી પ્રાપ્ત કરીએ.

અનામતની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ અને એ પહેલાં અને પછી શું ઘટનાઓ બની તેની સમીક્ષા કરવી અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. વર્તમાનમાં અનામતના સ્વરૂપને સમજવા માટે આ જરૂરી છે. તેમાં બંધારણમાં શિક્ષણમાં આપવામાં આવેલી અનામતનો સમાવેશ થાય છે.

મહાત્મા જ્યોતિરાવ ફુલેએ તેમનાં પુસ્તક ‘ધ ફાર્મર્સ ગ્રીફ’ માં સૌથી પહેલાં એ જણાવ્યું કે નવા બ્રિટિશ શાસનમાં ખેડૂતોનું શોષણ (જે બિન-બ્રાહ્મણો છે અર્થાત એવો સમાજ કે જેમાં પૂજારી નથી) સરકારી બાબુઓ (ક્લાર્ક) દ્વારા કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.

તો આ ક્લાર્ક કોણ છે? આ ક્લાર્ક એક ખાસ સમુદાય એટલે કે બ્રાહ્મણ સમુદાયથી આવે છે. પછી ફુલે કહે છે કે બીજી જાતિઓને પણ સરકારી કર્મચારી તરીકે ભરતી કરવી જોઈએ. બ્રાહ્મણ ન હોય એવી જાતિઓને પણ તેમની જનસંખ્યાના આધારે અનામત મળવું જોઈએ.

ફુલેના જીવનકાળમાં તેમને જાતિ આધારિત અનામત તો ન જોવા મળી. પરંતુ રાજર્ષિ શાહુ મહારાજે 26 જુલાઈ, 1902ના રોજ અનામત લાગુ કરી હતી.

જોકે, શાહુ મહારાજ મરાઠા હતા, પરંતુ તેમનો વહીવટ બ્રાહ્મણો અને અન્ય જાતિઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતો હતો. આ જોઈને શાહુ મહારાજે પછાત વર્ગોને શાસનમાં સામેલ કર્યા.

શાહુ મહારાજે ગૈર-બ્રાહ્મણ જાતિઓ માટે એક પછાત વર્ગ બનાવ્યો જેમને પ્રતિનિધિત્વ નહોતું મળતું. 1902માં શાહુ મહારાજે એ ધારણાને ખોટી સાબિત કરી દીધી કે પ્રશાસન માત્ર એક જ જાતિના લોકો ચલાવી શકે છે.

મહાત્મા ફુલેએ અનામતની માગ કરી, શાહુ મહારાજે તેને લાગુ કર્યું. પરંતુ આ અનામત માત્ર નોકરીઓમાં જ હતું, શિક્ષણમાં નહીં.

સાથે એ વાત પણ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે કદાચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઓછી હોવાના કારણે આવી જરૂરી જરૂરિયાત ઊભી ન થઈ હોય.

આ સાથે જે બ્રાહ્મણો સિવાયના લોકો અંગે મૈસૂર રાજ્યનો ઇતિહાસ પણ જાણવો જોઈએ. મૈસૂરમાં પ્રશાસનિક નિયુક્તિઓ 1891માં શરૂ થઈ હતી. સિવિલ સેવા પરીક્ષા કે. શેષાદ્રી અય્યરના નેતૃત્વમાં આયોજિત કરવામાં આવી હતી. તેમાં તામિલ બ્રાહ્મણ સમુદાયના લોકોને વધુ નિયુક્તિઓ મળી.

મૈસૂર ક્ષેત્રમાં તમિલ બ્રાહ્મણોનું પ્રભુત્વ હતું. તેમના પ્રભુત્વને કારણે મૈસૂરના સ્થાનિક બ્રાહ્મણ સમુદાયે ‘મૈસૂરવાસીઓ માટે મૈસૂર’ આંદોલન શરૂ કર્યું. તેના પરિણામસ્વરૂપ મૈસૂરના સ્થાનિક બ્રાહ્મણ સમુદાયને પહેલી વાર અનામત મળી.

જોકે, બાદમાં બ્રાહ્મણો સિવાયના લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ ઓછું હોવાના કારણે નલવાડી કૃષ્ણરાજ વાડિયારના રાજ્યમાં પણ અનામત લાગુ કરવામાં આવી હતી. ત્યાં પણ અનામત માત્ર નોકરીઓમાં જ આપવામાં આવતી હતી.

1925માં બૉમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં બ્રાહ્મણો સિવાયના લોકોના સંઘર્ષને કારણે અન્ય લોકોને પછાત વર્ગ તરીકે અનામત મળવાનું શરૂ થયું. બૉમ્બે પ્રેસિડેન્સીની જેમ મદ્રાસ પ્રાંતમાં પણ એક બિન-બ્રાહ્મણ રાજકીય દળ હતું જેને જસ્ટિસ પાર્ટીના નામે ઓળખવામાં આવતું હતું.

આ સમૂહ જ્યારે મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીમાં સત્તા પર આવ્યો, ત્યારે તેમને લાગ્યું કે પ્રશાસનિક વર્ચસ્વ એક જ જાતિના તાબે છે. તેમણે જાતિગત વર્ચસ્વનો વિરોધ કરવા માટે ત્યાં અનામત લાગુ કરી. તેમાં અનુસૂચિત જાતિઓ પણ સામેલ હતી.

બંધારણસભા અનામતની પક્ષમાં હોવા કરતાં તેના વિરોધમાં વધારે હતી. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર, ડૉ. પંજાબરાવ દેશમુખ અને અનુસૂચિત જાતિના અન્ય સભ્યો, ખાસ કરીને દક્ષિણમાં બિન-બ્રાહ્મણ ચળવળ સાથે સંકળાયેલા સભ્યો સિવાય, મોટાભાગના સભ્યો અનામતનો સંપૂર્ણપણે વિરોધ કરતા હતા.

આવી સ્થિતિમાં, ભારતનું બંધારણ લખવાનું કાર્ય શરૂ થયું. કલમ 16(4) હેઠળ કોને પછાત વર્ગ ગણવામાં આવશે અને તેના હેઠળ કોને અનામત મળશે તે અંગે અતિશય મોટી ચર્ચા થઈ.

ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે બે મુદ્દા સ્પષ્ટ કર્યા. પહેલી વાત એ કે “જે જાતિ સમૂહનું વહીવટમાં પ્રતિનિધિત્વ નથી તેનું પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ.”

ડૉ. આંબેડકર દ્વારા વ્યાખ્યાયિત ‘પછાત વર્ગ’ શબ્દ મહાત્મા ફુલે, રાજર્ષિ શાહુ અને સમગ્ર બિન-બ્રાહ્મણોએ કરેલી ચળવળની વ્યાખ્યાની ખૂબ નજીક લાગે છે. એવું પણ કહી શકાય કે દક્ષિણ ભારત અને બૉમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં થયેલાં આંદોલનો, એક રીતે બંધારણસભાની જોગવાઈઓનું કારણ હતાં.

જોકે, આમ કહીને અનુસૂચિત જાતિઓએ કરેલા સંઘર્ષને નકારી શકાય નહીં. એ સ્વીકારવું જોઈએ કે તેનો ઉદ્ભવ બિન-બ્રાહ્મણ આંદોલનોથી થયો હતો. વધુમાં, એ નોંધવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે કલમ 16(4) નોકરીઓમાં અનામતની જોગવાઈ કરે છે, શિક્ષણમાં નહીં. તો, કલમ 15(4) માં શૈક્ષણિક અનામત ક્યાંથી આવી?

બંધારણસભાએ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓને “પછાત વર્ગો” તરીકે માન્યતા આપી હોવાથી, કલમ 16(4) હેઠળ નોકરીમાં અનામત ફક્ત આ બે જૂથોને જ લાગુ પડતી હતી.

અન્ય પછાત વર્ગો, જેને આજે આપણે ઓબીસી કહીએ છીએ, તે ફક્ત દક્ષિણ અને પશ્ચિમી રાજ્યોમાં અનામત માટે પાત્ર હતા. ઉત્તરભારતના કોઈપણ રાજ્યમાં, કેન્દ્રમાં પણ નહીં, ઓબીસી જાતિઓની કોઈ યાદી નહોતી.

આ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે, ડૉ. આંબેડકર સમજાવે છે, “પહેલું કારણ એ છે કે કેન્દ્ર સરકાર પાસે અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુસૂચિત મુજબ પછાત વર્ગોની યાદી નથી, અને સરકારે દક્ષિણ રાજ્યો સિવાય તમામ રાજ્યોમાં માપદંડોમાં ફેરફાર કર્યા છે. બીજું કારણ એ છે કે હાલમાં, કોઈપણ પ્રાંતીય સરકાર પછાત વર્ગો માટે જોગવાઈઓ કરવા માટે બંધાયેલી નથી.”

ભારતના બંધારણના અમલ પછી તરત જ અનામતની ચિનગારી પ્રગટી.

મદ્રાસમાં અસ્તિત્વમાં રહેલી ‘પછાત’ વર્ગ રચના સ્વતંત્રતા પછીના ભારતમાં જાળવી રાખવામાં આવી અને તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. દક્ષિણમાં, બિન-બ્રાહ્મણોને પછાત માનવાની જૂની વિભાવના હજુ પણ ચાલુ છે.

બૉમ્બે પ્રેસિડેન્સીમાં શિક્ષણમાં કોઈ અનામત નહોતી, પરંતુ મદ્રાસ રાજ્યએ તેનો અમલ કર્યો.

જ્યારે શિક્ષણમાં પછાત વર્ગોનો સમાવેશ કરવાની જૂની વ્યવસ્થા હજુ પણ ચાલુ હતી, ત્યારે બે બ્રાહ્મણ વિદ્યાર્થીઓ આ જૂની વ્યવસ્થાને લંબાવવાના રાજ્યના પ્રયાસ સામે કોર્ટમાં હાજર થયા.

બ્રાહ્મણ વિદ્યાર્થીઓએ ઉચ્ચ જાતિઓ સામે ‘ભેદભાવ’ અને બંધારણના ઉલ્લંઘનના આધારે આને પડકાર્યો. સૌથી આઘાતજનક વાત એ છે કે, ભારતીય બંધારણનો ઉપયોગ કરીને અનામતનો વિરોધ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

બ્રાહ્મણ મહિલાઓ ચંપકમ દોરાઈરાજન અને સી.આર. શ્રીનિવાસને મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં અનામતની જોગવાઈ સામે પહેલો કેસ દાખલ કર્યો હતો.

વેંકટરામને પણ કોર્ટમાં બીજો કેસ દાખલ કર્યો હતો. મદ્રાસ પ્રાંતમાં, કોઈ અનામત અને ઓપન કૅટેગરી નહોતી.

કૅટેગરીઓ બ્રાહ્મણ, બિન-બ્રાહ્મણ, મુસ્લિમ, ભારતીય ખ્રિસ્તી અને ઍંગ્લો-ઇન્ડિયન હતી. બ્રાહ્મણ સમુદાયને પણ અનામત મળી હતી, પરંતુ ફક્ત એક જ શ્રેણીમાં.

‘બ્રાહ્મણ’ જાતિના કડક વર્ગીકરણને કારણે મેડિકલ કૉલેજમાં પ્રવેશ નકારવામાં આવ્યા બાદ ચંપકમ દોરાઈરાજને કેસ દાખલ કર્યો હતો, અને સી.આર. શ્રીનિવાસને પણ ઍન્જિનિયરિંગ પ્રવેશમાં આવા અનુભવને કારણે આવો જ કેસ દાખલ કર્યો હતો.

જી. એલોયસિયસે આ કેસમાં કેટલાંક મહત્ત્વપૂર્ણ અવલોકનો કર્યાં છે. એમ.એસ. ચંપકમ તબીબી સંસ્થાના વિદ્યાર્થી ન હતા, તેથી ‘કેસની કાયદેસરતા’ના આધારે કેસ લાગુ પડતો ન હતો. જોકે, કોર્ટે કેસ આગળ વધવા દીધો.

અરજદારના વકીલ અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી ઐયર હતા, જે ડ્રાફ્ટિંગ કમિટીના સભ્ય પણ હતા. ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિના સભ્યોએ આ બાબતની પેરવી કરવાની હતી.

બંધારણ અમલમાં આવ્યું તેના છ મહિના પછી, મદ્રાસ હાઈકોર્ટે મહિલાની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો અને તેને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યું. આ પડકાર કલમ 15 અને 29 પર આધારિત હતો. કલમ 15 લિંગ, જાતિ અને જાતિના આધારે ભેદભાવને પ્રતિબંધિત કરે છે. કલમ 29 જણાવે છે કે રાજ્ય કોઈપણ સંસ્થામાં પ્રવેશના મામલામાં કોઈપણ વ્યક્તિ સાથે ભેદભાવ કરશે નહીં.

કલમ 16(4)ને આ આધારે પડકારવામાં આવ્યો હતો, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે બ્રાહ્મણ સમુદાય સાથે ભેદભાવ કરવામાં આવી રહ્યો છે અને મૂળ બંધારણ શૈક્ષણિક અનામતની જોગવાઈ કરતું નથી.

કલમ 15 અને 29 પછાત વર્ગો માટે હતા. જોકે, તેનો ઉપયોગ તેમની વિરુદ્ધ કરવામાં આવ્યો હતો. એકંદર વ્યાખ્યા એવી હતી કે ‘સેવાઓમાં કોઈપણ જાતિ અથવા સમુદાયના પ્રતિનિધિત્વનો અભાવ ઐતિહાસિક રીતે પછાતપણું દર્શાવે છે.’

પ્રતિનિધિત્વનો અભાવ પછાતપણાને કાયદેસર બનાવે છે. આ વ્યાખ્યા ફક્ત ‘સરકારી નોકરીઓ’ સુધી મર્યાદિત હતી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને બાકાત રાખતી હતી.

આથી, કોર્ટે માત્ર શૈક્ષણિક અનામતને નકારી કાઢી એટલું જ નહીં, પરંતુ મદ્રાસ રાજ્યમાં જાતિવ્યવસ્થાને પણ નાબૂદ કરી.

વેંકટરામન વિ. મદ્રાસ કેસમાં કૅટેગરીવાઇઝ અનામત રદ કરવામાં આવી હતી અને તે ‘અનુસૂચિત જાતિ તથા પછાત હિન્દુઓ’ સુધી મર્યાદિત કરી દેવામાં આવી.

આ બંને નિર્ણયોથી ભવિષ્યમાં ઓબીસી સમુદાય માટે ઉચ્ચ શિક્ષણના દરવાજા બંધ થવાના હતા.

આનાથી સંસદમાં ચર્ચા દરમિયાન ફરી એકવાર ‘પછાત વર્ગો’નો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો. આ નિર્ણય પર પ્રતિક્રિયા આપતા, ડૉ. આંબેડકરે કહ્યું, “મેં સુપ્રીમ કોર્ટના આ બંને નિર્ણયોનો કાળજીપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો છે અને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો પ્રત્યે સંપૂર્ણ આદર સાથે, હું એમ કહેવાથી બચી શકતો નથી કે મને આ નિર્ણય સંપૂર્ણપણે અસંતોષકારક લાગે છે. આ નિર્ણય બંધારણના અનુચ્છેદો અનુસાર લાગતો નથી.”

હંમેશાંની જેમ, પંડિત ઠાકુરદાસ ભાર્ગવે ‘પછાત વર્ગો’ માટે અનામત અંગેના તેમના અગાઉના વલણને પુનરાવર્તિત કર્યું. તેમણે અનામતનો પણ વિરોધ કર્યો.

જી. એલિસિયસ ભાર્ગવના સંસદમાં આપેલા ભાષણને ટાંકે છે, જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે, “જો પછાત વર્ગો માટે અનામત જાળવી રાખવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે, અને પછાત વર્ગો ન હોય તેવા વર્ગોને પણ પછાત વર્ગોમાં સમાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે, તો હું તેની સંપૂર્ણ વિરુદ્ધ છું.”

પેરિયારની આગેવાની હેઠળ મદ્રાસ પ્રાંતમાં બિન-બ્રાહ્મણોની ચળવળે કોર્ટના નિર્ણય સામે આંદોલનનું ફરી આહ્વાન આપ્યું. કોર્ટના નિર્ણય સામે આંદોલનના આ હાકલનાં પરિણામો દરેક જગ્યાએ અનુભવાયાં.

14 ઑગસ્ટ, 1949 ના રોજ સમગ્ર મદ્રાસ પ્રાંતમાં બંધનું એલાન આપવામાં આવ્યું હતું. તેને “સાંપ્રદાયિક અનામત દિવસ” તરીકે મનાવવામાં આવ્યો હતો.

પેરિયારના નેતૃત્વમાં દક્ષિણ ભારતમાં બિન-બ્રાહ્મણ ચળવળના ઉદય અને લાંબી ચર્ચા પછી, ‘લોકપ્રતિનિધિત્વ બિલ’ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું.

ડૉ. આંબેડકરે ફરીથી હસ્તક્ષેપ કર્યો અને શૈક્ષણિક તકોને પ્રાથમિકતા આપી, જેના પરિણામે પ્રથમ સુધારા દ્વારા બંધારણનું નવું અર્થઘટન થયું.

અનામતનો વિરોધ અને બંધારણને પડકારવાથી પ્રથમ બંધારણીય સુધારો થયો. તેના દ્વારા, અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ (1951થી) અને પછી અન્ય પછાત વર્ગો (2006થી) માટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના બંધ દરવાજા ખોલવામાં આવ્યા, જેનાથી ‘પછાત’ વર્ગોનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત થયું.

પહેલા સંશોધનમાં કલમ 15(4) માં સેવાઓ સાથે ‘શૈક્ષણિક’ પ્રતિનિધિત્વનો માપદંડ સામેલ હતો.

અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે અનામત ફક્ત કેન્દ્ર સરકારમાં જ નહીં, પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને પ્રાંતીય સ્તરે પણ લાગુ કરવામાં આવી. દરેક રાજ્યને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) શ્રેણીઓ બનાવવાનો અધિકાર પણ મળ્યો હતો.

એ નોંધવું યોગ્ય છે કે 1950થી અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ તથા 2008-09થી અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) ના વધુ વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ કરી રહ્યા છે. આ સંપૂર્ણપણે કલમ 15(4) માં “શૈક્ષણિક” પ્રતિનિધિત્વ શબ્દના સમાવેશને કારણે છે.

મહાત્મા ફુલેએ સૌપ્રથમ પોતાનાં લેખોમાં અનામતનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. બાદમાં, શાહુ, વાડિયાર અને બિન-બ્રાહ્મણ પક્ષે આ નીતિ લાગુ કરી અને બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન પછાત વર્ગોને સરકારી કચેરીઓમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપી.

ડૉ. આંબેડકરના અથાક પ્રયાસોથી ભારતીય બંધારણમાં પછાત વર્ગોને સરકારી કચેરીઓમાં પ્રવેશવાનો અધિકાર મળ્યો, અને પેરિયારના જન આંદોલને ઉચ્ચ શિક્ષણના દરવાજા ખોલી નાખ્યા. આને પેરિયારનો ઐતિહાસિક વિજય દિવસ કહેવામાં આવે છે.

શિક્ષણમાં પ્રવેશના દિવસને કદાચ ક્યાંય પણ ઐતિહાસિક વિજય દિવસ ન કહી શકાય. જોકે, પેરિયારે તેને ઐતિહાસિક વિજય દિવસ માન્યો.

આજે, જ્યારે નીટ જેવા શિક્ષણ કૌભાંડો પછી Gen Zને જાગૃતિની પ્રશંસા થઈ રહી છે ત્યારે બીજી તરફ ‘અનામત હઠાવવા’ની ઑનલાઇન ચળવળ શરૂ થાય છે, ત્યારે તે ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. કારણ કે અનામતનો ઇતિહાસ ઘણીવાર દબાઈ જાય છે.

સંદર્ભ:

(મયૂર કુડુપલે એ ફ્રાન્સની સેન્ટર દે સાયન્સીસ હ્યુમનિઝ સંસ્થામાં રિસર્ચ ઍસોસિયેટ છે. આ લેખ તેમના એમ.ફિલનો ભાગ છે. તેમણે સમાજશાસ્ત્રમાં દિલ્હી સ્કૂલ ઑફ ઇકોનોમિક્સમાંથી એમ.ફિલ કર્યું છે.)

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન