ભારતની અર્થવ્યવસ્થા વધતી હોવા છતાં ભારતીય શેરબજાર શા માટે ઘટી રહ્યું છે? પાંચ કારણો

ભારતની અર્થવ્યવસ્થા વૈશ્વિક ઊર્જા આંચકાઓ, વધતા વ્યાજ દરો, ટેરિફ સંબંધિત અનિશ્ચિતતાઓ અને હવામાન સંબંધિત અવરોધો છતાં 7%થી વધુના પ્રશંસનીય દરે વધી રહી છે.

પરંતુ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થા 2026માં સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કરનારા મોટા ઇક્વિટી બજારોમાંની એક પણ છે. હકીકતમાં, ભારતીય શેરોમાં સુધારાનો સિલસિલો તાજેતરનાં અઠવાડિયાંમાં વધુ તેજ થયો છે.

દેશની સૌથી મોટી કંપનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી સૂચકાંકો સોમવાર પછી થોડા વધ્યા છે, પરંતુ તે પહેલાં તેઓ સતત આઠ અઠવાડિયાં સુધી નુકસાન નોંધાવી ચૂક્યા હતા. રૉઇટર્સ અનુસાર, આ 25 વર્ષમાં નુકસાનનો સૌથી લાંબો સમયગાળો છે.

નિફ્ટીમાં નાણાં રોકનારા ભારતીય નાના રોકાણકારોની સંપત્તિ આ વર્ષે આશરે 15 ટકા ઘટી ગઈ છે. તેની સરખામણીમાં, તેમણે જાન્યુઆરીથી કોરિયાના કોસ્પી ઇન્ડેક્સમાં 62 ટકા વળતર મેળવ્યું હોત અથવા છેલ્લાં બે વર્ષમાં 170 ટકા વળતર મેળવ્યું હોત.

બહારના રોકાણકારોએ છેલ્લા દાયકામાં ભારતીય બજારોમાં જેટલાં નાણાં રોક્યાં છે, તેમાંથી તેમણે વેચેલા અથવા પાછા ખેંચેલા નાણાં બાદ કુલ જથ્થો હવે લગભગ શૂન્યની નજીક પહોંચી ગયો છે. માત્ર છેલ્લાં બે વર્ષમાં જ વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારોએ 40 બિલિયન ડૉલરની ભારે રકમ બહાર ખેંચી લીધી છે, એવું બર્નસ્ટીન રિસર્ચના આંકડા દર્શાવે છે.

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ જેવાં સાધનોમાં સતત આવતો સ્થાનિક સંસ્થાગત અને રિટેલ રોકાણકારોનો મોટો નાણાંપ્રવાહ જ બજારમાં વધુ મોટો ઘટાડો થવાથી બચાવી રહ્યો છે.

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ હેઠળ સંચાલિત સ્થાનિક સંપત્તિ 2016માં આશરે 125 બિલિયન ડૉલરથી વધીને આ વર્ષે લગભગ 900 બિલિયન ડૉલર થઈ ગઈ છે, જ્યારે શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં નાણાં રોકતા ભારતીયોની સંખ્યા ત્રણ ગણીથી પણ વધુ વધી 150 મિલિયન વ્યક્તિઓ સુધી પહોંચી ગઈ છે.

આ કારણે બજારમાં થયેલો તાજેતરનો ઘટાડો વધુ ચિંતાજનક બને છે, કારણ કે નબળા રોજગાર બજાર, ઊંચી મોંઘવારી અને મંદ પડતા વપરાશથી પહેલેથી જ સંઘર્ષ કરી રહેલા પરિવારો હવે તેમની ઇક્વિટી બચતનું મૂલ્ય પણ ઘટતું જોઈ રહ્યા છે.

તો, આખરે શું ખોટું થઈ રહ્યું?

અહીં એવાં પાંચ કારણો છે કે શા માટે ભારતની તેજીથી વધતી અર્થવ્યવસ્થા તેના શેરબજારને ઉપર ઉઠાવવામાં સફળ થઈ રહી નથી.

હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે શિપિંગમાં અવરોધો આઠમા મહિનામાં પ્રવેશતાં ક્રૂડ ઑઇલના ભાવ પ્રતિ બેરલ 90 ડૉલરથી 100 ડૉલર વચ્ચે રહ્યાં છે, જે વિશ્લેષકોની અપેક્ષા કરતાં ઘણો લાંબો સમય છે. વધુમાં, પરિસ્થિતિ ક્યારે સામાન્ય થશે તે અંગે બહુ ઓછી સ્પષ્ટતા છે.

ફ્રેન્કલિન ટેમ્પલટન ઍસેટ મૅનેજમેન્ટ ઇન્ડિયાના ફંડ મૅનેજર હરી શ્યામસુંદરએ બીબીસીને જણાવ્યું, “આ એક જ પરિબળ બજારો પર સામાન્ય રીતે ખૂબ નકારાત્મક અસર કરે છે. બજારો 70 ડૉલરથી 90 ડૉલર વચ્ચેના ક્રૂડ ઑઇલના ભાવને સહન કરી શકે છે, પરંતુ જ્યારે ભાવ પ્રતિ બેરલ 100 ડૉલરથી ઉપર જાય છે, ત્યારે મોંઘવારી તેમજ કંપનીઓની આવક અને નફાના માર્જિન જેવા વ્યાપક આર્થિક પરિબળો પર દબાણ આવવા લાગે છે.”

ભારત તેની જરૂરિયાતના 90 ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઑઇલની આયાત કરે છે. તેના ક્રૂડ ઑઇલની લગભગ અડધી આયાત, તેમજ લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગૅસ (LPG) અને લિક્વિફાઇડ નૅચરલ ગૅસ (LNG)ના મોટા ભાગના જથ્થા હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે આવે છે.

દિલ્હીએ રશિયન તેલ બજારોનો ઉપયોગ કરીને તેના ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યતા લાવી છે, છતાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં મૉસ્કો સાથે વેપાર કરતા દેશો પર 100 ટકા સુધીના ટેરિફ લગાવવાની ધમકી આપી છે, જેના કારણે સ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે.

ઑઇલના ભાવ વધતાં મોંઘવારી વધી રહી છે અને તેના પરિણામે વિશ્વભરમાં વ્યાજ દરોમાં વધારો થઈ રહ્યો છે.

અમેરિકન સરકારના બૉન્ડ્સ પર અસરકારક યિલ્ડ 5 ટકાથી વધુ છે, અથવા 25 વર્ષના ઉચ્ચ સ્તરની નજીક છે.

આને ઘણીવાર જોખમમુક્ત રોકાણ તરીકે ગણવામાં આવે છે. પરિણામે, જ્યારે વ્યાજ દરો વધે છે ત્યારે વિદેશી મૂડી ભારતીય ઇક્વિટી જેવા વધુ જોખમવાળા ઊભરતા બજારોની સંપત્તિમાંથી બહાર નીકળી જાય છે અને અમેરિકન બૉન્ડ્સ જેવા વધુ સુરક્ષિત રોકાણો તરફ વળે છે.

વિદેશી રોકાણકારો માટે ઓછા વળતરની સમસ્યા નબળા રૂપિયાને કારણે વધુ ગંભીર બની છે.

ચલણ-સમાયોજિત ડૉલર આધારિત ગણતરીમાં ભારતીય ચલણમાં આવેલા ઘટાડાના કારણે તેમને નુકસાન સહન કરવું પડ્યું છે.

નિફ્ટીએ છેલ્લા દાયકામાં ડૉલર આધારિત વાર્ષિકીકૃત માત્ર 6 ટકા વળતર આપ્યું છે, જે ખાસ કરીને અન્ય ઘણા સ્પર્ધાત્મક બજારોની સરખામણીમાં ખાસ આકર્ષક ગણાતું નથી.

શેરોના મૂલ્યાંકન (વેલ્યુએશન) અંગેની ચિંતા પણ એક મોટો મુદ્દો રહી છે.

છેલ્લાં બે વર્ષમાં બજારમાં આવેલા સુધારાએ ભારતીય શેરોને તેમના ઊભરતા બજારના પ્રતિસ્પર્ધીઓની સરખામણીમાં મળતું પ્રીમિયમ ઘટાડ્યું છે.

શ્યામસુંદર કહે છે, “છેલ્લાં દસ વર્ષના સરેરાશની તુલનામાં શેરો હવે વધુ સસ્તા છે.”

તેઓ ઉમેરે છે કે અન્ય ઊભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓની સરખામણીમાં ભારતીય શેરોને મળતું પ્રીમિયમ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે.

તેમ છતાં, તેમની કમાણીની તુલનામાં તેઓ હજુ પણ મોંઘા છે, ખાસ કરીને કારણ કે દક્ષિણ કોરિયા અને તાઇવાન જેવા દેશોની કંપનીઓને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI)માં આવેલા મોટા ઉછાળાનો લાભ મળ્યો છે, જેના કારણે તેમના નફામાં વધારો થયો છે.

ભારતમાં AI, અથવા વ્યાપક રીતે કહીએ તો નવી અર્થવ્યવસ્થા, તેની વિકાસકથાનો એક મોટો ખૂટતો ભાગ છે.

બર્નસ્ટીન રિસર્ચે તાજેતરમાં એક નોંધમાં કહ્યું હતું, “ભારતની ઘણી મોટી કંપનીઓ (લાર્જ-કેપ્સ) ભૂતકાળના આર્થિક યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમનામાંથી મોટાભાગની ભવિષ્યમાં રોકાણ કરી રહી નથી, પરંતુ તેમના ભૂતકાળને વધુ મજબૂત બનાવવા પર ધ્યાન આપી રહી છે અને ઘણી વાર એવી અપેક્ષા રાખે છે કે નીતિઓ તેમને વૈશ્વિક સ્પર્ધાથી બચાવતી રહેશે.”

અને ભારતની નાની કંપનીઓ હજુ સુધી એવા સ્તરે પહોંચી નથી કે જ્યાં તેઓ વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણ ભંડોળોને આકર્ષી શકે.

જ્યારે ભારતીય કંપનીઓ ડેટા સેન્ટરો અને ચિપ ફેબ્રિકેશનમાં રોકાણ કરી રહી છે, ત્યારે દેશમાં હજુ સુધી ઓપન એઆઈ (OpenAI), ઍન્થ્રોપિક (Anthropic) અથવા ચીનની ડીપસીક (DeepSeek) જેવી કોઈ વૈશ્વિક દિગ્ગજ કંપની ઊભી થઈ નથી. AI મૂલ્ય શૃંખલામાં નફાનો સૌથી મોટો હિસ્સો આ ક્ષેત્રમાં છે.

બર્નસ્ટીનના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યાં સુધી ભારત આ ઊભરતા ક્ષેત્રોમાં વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉદ્યોગો ઊભા નહીં કરે, ત્યાં સુધી વિદેશી રોકાણકારોની રસપ્રદ વાપસી અર્થપૂર્ણ રીતે નહીં થાય.

“અવકાશ, સંરક્ષણ, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ડીપ-ટેક ઇનોવેશન જેવા ક્ષેત્રોમાં અમે તેના પ્રારંભિક સંકેતો જોઈ રહ્યા છીએ, પરંતુ આમાંથી મોટાભાગના ક્ષેત્રો હજુ એટલા નાના છે કે આ દાયકાના મોટા ભાગ દરમિયાન મૂડી ફાળવણી સંબંધિત નિર્ણયો પર નોંધપાત્ર અસર કરી શકે.”

આગામી સમયમાં ભારતીય બજારો કેવી રીતે વર્તશે તેના પર અસર કરનારાં ઘણાં તાત્કાલિક પરિબળો છે.

બ્રોકરેજ કંપની કેરએજના જણાવ્યા અનુસાર, “ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવમાં ઘટાડો અને તુલનાત્મક રીતે આકર્ષક મૂલ્યાંકન FPI (વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકાર)ના નાણાંપ્રવાહમાં પુનઃવૃદ્ધિને સમર્થન આપી શકે છે,” જોકે વેપાર સંબંધિત તણાવ અને ઊંચા ઊર્જા ભાવો હજુ પણ “આગામી સમયગાળામાં કૉર્પોરેટ કામગીરી માટે પડકાર” તરીકે યથાવત છે.

કંપનીઓના નફાના માર્જિન પર કેટલું દબાણ આવ્યું છે તે આ અઠવાડિયાથી તેઓ ત્રિમાસિક પરિણામો જાહેર કરવાનું શરૂ કરશે ત્યારે વધુ સ્પષ્ટ બનશે.

હાલ માટે, ભલે વિદેશી રોકાણકારોએ મોખરે પાછળ હઠ્યું હોય, ભારતીય બચતકારોએ, વધતી ચિંતા હોવા છતાં, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં તેમના માસિક રોકાણના પ્રવાહમાં કોઈ ઘટાડો કર્યો નથી.

ખરો પડકાર એ રહેશે કે ભવિષ્યમાં વધુ ઊંડા બજાર સુધારા (કોરેક્શન)ની સ્થિતિમાં પણ આ સ્થિરતા જળવાઈ રહે છે કે નહીં.

બીબીસી માટે કલેક્ટીવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન