नवी दिल्लीतील Bikaner House येथे त्याचे प्रदर्शन सुरू होण्यास साडेचार तास बाकी असताना, छायाचित्रकार Raihan Vadra याला ‘No Idea Is Final’ या त्याच्या 105 छायाचित्रांच्या संग्रहातील 75 छायाचित्रे हटवण्याचे आदेश देण्यात आले—अन्यथा संपूर्ण प्रदर्शन रद्द केले जाईल, असे सांगण्यात आले. Vadra यांनी जून 2025 मध्ये प्रदर्शनाचा प्रस्ताव सादर केला होता आणि उद्घाटनाच्या आठवडाभर आधी मांडणीही अंतिम केली होती. मात्र, बुधवारी दुपारी 3:30 वाजता त्यांना काही छायाचित्रे प्रदर्शनात ठेवण्यासाठी “खूप राजकीय” असल्याचे सांगण्यात आले. संध्याकाळी 7 वाजेपर्यंत हटवलेल्या छायाचित्रांच्या जागी भिंतींवर रिकाम्या जागा दिसत होत्या.
## अचानक छायाचित्रे हटवणे आणि कलाकाराची प्रतिक्रिया
Vadra यांनी सांगितले की, Bikaner House व्यवस्थापनाने त्यांच्याशी चर्चा केल्यानंतर “आम्हाला ती छायाचित्रे काढायला लावली.” ते म्हणाले, “आम्ही तसे केले नाही तर प्रदर्शन रद्द करण्याची धमकी त्यांनी दिली.” फारसा पर्याय नसल्याने त्यांनी सहमती दर्शवली. गेल्या सहा महिन्यांतील दिल्लीतील निदर्शने टिपणारी छायाचित्रे तसेच वन्यजीव आणि अमूर्त छायाचित्रणासारखी इतर तटस्थ छायाचित्रे प्रदर्शनाचा मोठा भाग होती.
Vadra यांनी आधीच उघड राजकीय आशय असलेली छायाचित्रे काढून टाकली होती. मात्र, Bikaner House च्या म्हणण्यानुसार, त्यांच्या बुकिंग धोरणात राजकीय आशयाला मनाई आहे. Vadra यांनी सांगितले, “प्रदर्शनाची वेळ सध्या सुरू असलेल्या घडामोडींशी जुळते, त्यामुळे ही छायाचित्रे आता प्रदर्शित करणे चुकीचे आहे, असे मला सांगण्यात आले.” प्रदर्शन सुरू होण्याच्या काही तासांपर्यंत गॅलरीने कोणतीही हरकत नोंदवली नव्हती.
आपल्या कुटुंबाचे राजकीय संबंध असले—ते Priyanka Gandhi Vadra यांचे पुत्र आणि Rahul Gandhi यांचे भाचे आहेत—तरी आपला हेतू सक्रियतावाद नसून पत्रकारितेच्या दृष्टीने दस्तऐवजीकरण करणे हा असल्याचेही Vadra यांनी स्पष्ट केले. “सर्व कला राजकीय असतात,” असे ते म्हणाले आणि कलाविश्वात राजकीय सूचकता का नाकारली जावी, असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला.
## काय हटवण्यात आले—आणि काय ठेवण्यात आले
प्रदर्शनासाठी सुरुवातीला निश्चित केलेल्या 105 छायाचित्रांपैकी 75 छायाचित्रे हटवण्यात आली. हटवण्यात आलेल्या छायाचित्रांमध्ये प्रामुख्याने अलीकडील निदर्शने होती. त्यात युवकांच्या चळवळी, NEET मधील कथित अनियमिततेविरोधातील निदर्शने, BJP नेत्याविरोधातील आक्षेप आणि अलीकडे Chief Election Commissioner यांनी घेतलेल्या निर्णयांभोवती निर्माण झालेली अस्वस्थता यांचा समावेश होता.
हटवण्याच्या प्रक्रियेत केवळ दोन छायाचित्रे टिकली—दोन्ही छायाचित्रांमध्ये भारतीय राष्ट्रीय ध्वज होता. उर्वरित रिकाम्या चौकटी आणि भिंतीतील रिकामे खिळे हटवलेल्या छायाचित्रांची दृश्यमान आठवण करून देत होते. ध्वज असलेली छायाचित्रेही ठेवण्याची आशा Vadra यांनी सोडली होती; मात्र त्यांनी ठाम भूमिका घेतली. “मी भारतीय ध्वजाचे छायाचित्र काढणार नाही,” असे ते म्हणाले. अखेरीस, 25 October पर्यंत उर्वरित प्रदर्शन सुरू ठेवता यावे यासाठी त्यांना तेही हटवण्यास भाग पाडण्यात आले.
याशिवाय, प्रदर्शनासोबतचे एक कॅटलॉग पाहुण्यांना वितरित करण्यात आले. त्यातून कोणती छायाचित्रे पूर्वी प्रदर्शनाचा भाग होती, हे स्पष्ट होत होते. या छायाचित्रांमध्ये कोणतेही घोषवाक्य किंवा भडकावू आशय नव्हता, असे Vadra यांनी पुन्हा स्पष्ट केले. ही निदर्शनांच्या घटनांची काळजीपूर्वक निवड केलेली नोंद होती.
## स्थळाची कालमर्यादा आणि संवादातील त्रुटी
तपासातून असे समोर आले की, Vadra यांनी मागील वर्षी 30 June रोजी Bikaner House येथे आपला प्रस्ताव सादर केला होता. प्रदर्शनाच्या आठवडाभर आधी त्यांनी अंतिम मांडणीही सादर केली होती. मंगळवारी संध्याकाळी सुमारे 6 वाजता स्थळ व्यवस्थापनाने छायाचित्रांच्या राजकीय संवेदनशीलतेबाबत चिंता व्यक्त करण्यास सुरुवात केली.
प्रदर्शनाच्या दिवशी दुपारी 3:30 वाजता Principal Resident Commissioner Rohit Kumar यांनी प्रदर्शित छायाचित्रांची पाहणी केली आणि सर्व “राजकीय” कलाकृती हटवण्याचे निर्देश दिले. Vadra यांच्या म्हणण्यानुसार, Kumar यांनी Rajasthan चे Chief Secretary आणि Chief Minister’s Office मधील आणखी एका अधिकाऱ्याशीही सल्लामसलत केली. प्रदर्शन सुरू राहावे यासाठी दबावाखाली Vadra आणि त्यांच्या पथकाने ही छायाचित्रे हटवली.
## कलाकाराचा दृष्टिकोन आणि पुढील पावले
Vadra यांच्या मते, ‘No Idea Is Final’ हे त्यांच्या बदलत्या सर्जनशील प्रक्रियेचे प्रतिबिंब आहे. ते सांगतात की कल्पना बदलत जातात, दिशा बदलते आणि कधी कधी ते स्वतःचे सुरुवातीचे मसुदेही नाकारतात—“यापैकी कोणतीही कल्पना तुमच्यासाठी नाही”—आणि निरीक्षणातून दिसणारे जीवन चित्रित करण्याचा प्रयत्न करतात.
या संघर्षानंतर Vadra यांनी सांगितले की, हटवण्यात आलेली 75 छायाचित्रे प्रदर्शित करण्यासाठी ते अधिक सहकार्य करणारे स्थळ शोधतील—प्रथम दिल्लीत आणि त्यानंतर December मध्ये नियोजित Bengaluru दौऱ्यादरम्यान.
## उपस्थित झालेले व्यापक प्रश्न
– **कलात्मक स्वातंत्र्य विरुद्ध संस्थात्मक धोरणे:** छायाचित्रे तटस्थ दस्तऐवजीकरण सादर करत असतानाही स्थळाच्या नियमांनुसार राजकीय आशयाला मनाई असणे.
– **सेन्सॉरशिप आणि वेळेचा संदर्भ:** सध्याच्या घडामोडींशी जवळीक असल्याने कलेत काय स्वीकारार्ह आहे, याचे निकष बदलतात का?
– **संवाद आणि पारदर्शकता:** प्रदर्शनाच्या नियोजनादरम्यान कलाकार आणि स्थळ व्यवस्थापन यांच्यात पुरेसा संवाद झाला होता का?
Raihan Vadra यांनी स्पष्ट केले की त्यांच्या कामाचा विषयच राजकारणाशी संबंधित असू शकतो; मात्र ते राजकीय संदेश देणारे काम नाही. गेल्या काही महिन्यांतील निदर्शने कोणतीही टिप्पणी न करता दाखवणे, हा आपला निरीक्षणाधारित हेतू असल्याचे त्यांनी सांगितले.
Vadra यांच्या इच्छेनुसार हटवण्यात आलेली 75 छायाचित्रे नव्या स्थळाला मिळाली, तर हा प्रसंग कला, स्वायत्तता आणि सार्वजनिक संस्थांनी समकालीन घडामोडींशी संबंधित आशय सादर करण्यातील भूमिकेबाबत सुरू असलेल्या चर्चांसाठी संदर्भबिंदू ठरू शकतो.
This article is AI-generated content. Please verify the information independently before taking any action based on this article.
