Source : BBC NEWS
KIRAN SAKALE
“2025નો વરસાદ થયેલો હતો, તે દરમિયાન પુષ્કળ પાણીની ક્ષમતા હતી. તેના કારણે અમે શેરડીનું વાવેતર કર્યું. તે પહેલાં કપાસ હતો.”
ગયા વર્ષે સારો વરસાદ થવાને કારણે રણજિત તિપાલે અઢી એકર વિસ્તારમાં શેરડીની ખેતી કરી હતી. રણજિત મરાઠવાડાના બીડ જિલ્લાના ખેડૂત છે.
આ જ મરાઠવાડાને દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કારણ કે અહીં વરસાદ ઓછો પડે છે. પરંતુ આ જ મરાઠવાડામાં વધુ પાણી માગતો શેરીનો પાક પણ લેવામાં આવે છે.
2012-13માં 2.16 લાખ હૅક્ટર વિસ્તારમાં શેરડીનું વાવેતર થતું હતું, 2026માં વધીને લગભગ 3.5 લાખ હેક્ટર એટલે કે લગભગ 9 લાખ એકર થયું છે. તેથી, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે પાણીની અછત હોવા છતાં મરાઠવાડાના ખેડૂતો શેરડીની ખેતી તરફ કેમ વળ્યા?
છત્રપતિ સંભાજીનગરના બાભુલગાંવ ખુર્દના ખેડૂત પ્રકાશ ચૌધરી શેરડીને પાણી આપી રહ્યા હતા.
તેઓએ કહ્યું, “શેરડીની ખેતી કરવાનું એક જ કારણ છે કે ત્યાં ભાવની ગૅરંટી મળે છે. બાજરી અને મકાઈના પણ ખાતરીપૂર્વકના ભાવ મળે છે. પરંતુ એનાં કાંરખાના નથી જ્યાં તમે જઈને તાત્કાલિક માલ પહોંચાડી શકો.”
શેરડીના વાવેતરનો મોહ કેમ?
શેરડીના ખેડૂતોને ટેકાના ભાવ મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે, કેન્દ્ર સરકાર દર વર્ષે ખાંડની સિઝન શરૂ થાય તે પહેલાં શેરડી માટે ‘વાજબી લાભદાયી ભાવ’ ‘ફેર રેમ્યુનરેટિવ પ્રાઈસ'(FRP) જાહેર કરે છે.
શેરડી દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી આર્થિક સુરક્ષાની ગૅરંટી અને તેની સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને કારણે મરાઠવાડાના ખેડૂતોમાં શેરડી તરફ વલણ વધ્યું છે.
કૃષિ સંશોધક ડૉ. સોમીનાથ ઘોલ્વેના મતે, “શેરડી કોઈ પણ ભાવ વગર કેવી રીતે વેચી શકાય? જો તેને અન્ય પાક સાથે વેચવામાં આવે તો તે વેચાતી નથી. જો અન્ય પાકોને ટેકાના ભાવ કે રક્ષણ મળે, તો ખેડૂતો આપમેળે તેના તરફ વળશે.”
KIRAN SAKALE
પર્યાવરણવિદ અતુલ દેઉલગાંવકર આ જ મુદ્દો ઉઠાવતા કહે છે, “સરકારે પાકોમાં એક અઘોષિત વર્ણવ્યવસ્થા ઊભી કરી છે. શેરડી એ અત્યંત ઉચ્ચ વર્ગનો પાક છે. તેથી તે બધાને ગમે છે. તેનું કારણ શું છે? જો મેં શેરડીનો પાક લીધો, તો મને એક ખાતરી છે કે મારા ખેતરમાંથી તે કોઈક કાપીને લઈ જશે અને મારી બૅન્કના ખાતામાં તેના પૈસા જમા થઈ જશે. આમાં વધુ મહેનત કરવાની જરૂર નથી.”
મરાઠવાડામાં અઢળક સુગર ફૅક્ટરી
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં, મરાઠવાડામાં ઘણી સુગર ફૅક્ટરીઓ ખુલ્લી છે. જેના કારણે ખેડૂતોનો શેરડીની ખેતી તરફ ઝુકાવ વધ્યો છે.
સુગર કમિશનરેટના ડેટા અનુસાર, મરાઠવાડાના 8 જિલ્લાઓમાં 67 જેટલી સુગર ફેક્ટરીઓ છે – છત્રપતિ સંભાજીનગર, પરભણી, જાલના, બીડ, ધારાશિવ, લાતુર, નાંદેડ અને હિંગોલી. તેમાંથી 14 ફૅક્ટરીઓ બંધ છે, જ્યારે 19 ફેક્ટરીઓ પડી ભાંગવાના આરે છે.
મરાઠવાડામાં 67 ખાંડ ફૅક્ટરીઓમાંથી, સૌથી વધુ 14 ખાંડ ફૅક્ટરીઓ ધારાશિવ જિલ્લામાં છે. મરાઠવાડાના રાજકારણ પર ખાંડઉદ્યોગનો મોટો પ્રભાવ છે.
KIRAN SAKALE
સોમીનાથ ઘોલ્વે કહે છે, “આપણે શેરડીને રાજકીય પાક તરીકે જોવી પડશે. પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્રમાં સહકારના માધ્યમથી શેરીના પાકનો વિકાસ થયો, તેને વેલ્યુ ચેઈન મળતી ગઈ..સીમાવર્તી જિલ્લાઓ, એટલે કે ગોદાવરી અને કૃષ્ણા જેવી નદીઓના કિનારે વસેલા જિલ્લાઓ, ધીમે-ધીમે સહકારી મંડળીઓ દ્વારા શેરડીની આસપાસ સંગઠિત થવા લાગ્યા. તેની અસર મરાઠવાડા પર પણ પડી છે.”
મરાઠવાડાના 4 જિલ્લા – નાંદેડ, હિંગોલી, પરભણી, લાતુરમાં 2024-25માં શેરડીનું વાવેતર 1 લાખ 25 હજાર હૅક્ટર હતું. 2026-27માં તે 70 હજાર હૅક્ટર વધીને 1 લાખ 96 હજાર હૅક્ટર થઈ ગયું.
શેરડીની ખેતીની ભૂગર્ભજળના સ્તર પર અસર
જ્યારે સારો વરસાદ પડે છે, ત્યારે શેરડીના વાવેતર હેઠળનો વિસ્તાર વધે છે. ખેડૂતો શેરડી માટે ડૅમ, કુવા અને બોરહોલમાંથી પાણીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
જોકે, શેરડી માટે ભૂગર્ભજળનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે, અને આનાથી ભૂગર્ભજળના સ્તર પર પ્રતિકૂળ અસર પડી રહી છે.
ડૉ. શંકરરાવ નાગરે એક જળશાસ્ત્રી અને મરાઠવાડા વૈધાનિક વિકાસ બોર્ડના પૂર્વ નિષ્ણાત સભ્ય છે.
તેઓ કહે છે, “શેરડીનો પાક 10થી 11 મહિના, લગભગ એક વર્ષ સુધી ચાલે છે. જો શેરડીને આપેલા પાણીનું માપ કાઢીએ તો તે અઢી મીટર પાણી છે. તેનો અર્થ એ કે શેરડીને લગભગ 8 કે 7 ફૂટ પાણીની જરૂર પડે છે. સામાન્ય પાક માટે જે પાણીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તે દોઢ ફૂટ છે. બારમાસી પાકોમાં, શેરડી સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. શેરડીના કારણે પાણીનું સ્તર વધુ નીચે જાય છે.”
KIRAN SAKALE
આનું ઉદાહરણ લઈએ તો, ધારાશિવ જિલ્લામાં, 2025-26માં શેરડીના વાવેતર હેઠળનો વિસ્તાર 54,188 હૅક્ટર હતો. 2026-27માં તે વધીને 79,759 હેક્ટર થયો.
ભૂગર્ભજળ સર્વેક્ષણ વિભાગના ડેટા અનુસાર, આ વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં ધારાશિવ જિલ્લામાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર પાછલાં પાંચ વર્ષની સરખામણીમાં 8.86 મીટર ઘટ્યું છે.
નીતિ આયોગના અહેવાલ મુજબ , મરાઠવાડા અને વિદર્ભમાં ખેતી માટે વપરાતા કુલ પાણીના લગભગ 70% પાણીનો ઉપયોગ શેરડીની ખેતી માટે થાય છે. આ વર્ષે વરસાદના અભાવે શેરડીના પાકને પણ અસર થઈ છે.
KIRAN SAKALE
યુવાન ખેડૂત ચેતન તુપે કહે છે, “શેરડીને દર 10 દિવસે એક કપ પાણી મળવું જોઈએ. પરંતુ, આ વર્ષે, અમારી પાસે પીવા માટે પાણી બચ્યું નથી, તો અમે શેરડી માટે પાણી ક્યાંથી લાવીશું?”
વરસાદના અભાવે આ વર્ષે શેરીના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થશે, એવી શક્યતા ખેડૂતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
બીડના પરગાંવ જાપ્તી ગામના ખેડૂતોએ તેમના ખેતરોમાંથી શેરડી બતાવવાનું શરૂ કર્યું.
ગયા વર્ષે, આ વિસ્તારમાં પાણીનો સારો પુરવઠો હોવાથી, શેરડીની 25 ફસલ હતી. જોકે, આ વર્ષે ફક્ત સાત જ દેખાય છે. અહીંના ખેડૂતો કહી રહ્યા હતા કે પાણીના અભાવે આ વર્ષે શેરડીના કદ પર અસર પડી છે.
શેરડીને કેટલું પિયત જોઈએ?
શેરડીને પ્રતિ હૅક્ટર સરેરાશ 196 લાખ લિટર પાણીની જરૂર પડે છે. જો આ પાણી તેલીબિયાં કે કઠોળ પાકોમાં વાળવામાં આવે તો તેનાથી 31 લાખ હૅક્ટર જમીનને ફાયદો થઈ શકે છે, તેથી વિભાગીય વહીવટી તંત્રે 2019માં મુખ્ય મંત્રીને ભલામણ કરી હતી કે મરાઠવાડામાં શેરડીની ખેતી પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે.
પરંતુ હજારો લોકો શેરડીની ખેતી પર આધાર રાખે છે. ખાંડના કારખાનાઓ, શેરડીની કાપણી અને તેનું પરિવહન હજારો હાથોને રોજગારી પૂરી પાડે છે.
તેથી, શેરડીનું વાવેતર એ કોઈ વિકલ્પ નથી, પરંતુ મરાઠવાડામાં શેરડીની ખેતી માટે પાણી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવો અને ટપક સિંચાઈનો ઉપયોગ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે, એમ નિષ્ણાતો કહે છે.
KIRAN SAKALE
આ સાથે, એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે દરેક ગામમાં પાણીનું સંતુલન સ્થાપિત કરવું અને તેની ઉપલબ્ધતા અનુસાર પાક પ્રણાલીની રચના કરવી જરૂરી છે.
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
SOURCE : BBC NEWS
