‘સગીર મુસ્લિમ બાળકો તરુણાવસ્થા પછી પોતાની મરજીથી લગ્ન કરી શકે છે’ – પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટે કેમ આવો આદેશ આપ્યો?

“સગીર મુસ્લિમ બાળકો તરુણાવસ્થામાં પહોંચ્યા પછી તેમની પસંદગીનાં લગ્ન કરવા માટે સ્વતંત્ર છે.”

પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે એક મુસ્લિમ દંપતી દ્વારા તેમના પરિવારની ઇચ્છા વિરુદ્ધ તેમનાં લગ્ન માટે રક્ષણ મેળવવા માટે દાખલ કરાયેલી અરજીનો નિકાલ કરતી વખતે પોતાના ચુકાદામાં મુસ્લિમ પર્સનલ લૉને ટાંકીને આ વાત કહી છે.

હકીકતમાં, એક દંપતી દ્વારા પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટમાં છોકરીના પરિવાર તરફથી મળતી ધમકીઓનો ઉલ્લેખ કરીને એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી.

અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે છોકરો 26 વર્ષનો હતો અને છોકરી 17 વર્ષ અને 8 મહિનાની હતી. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે બંને એકબીજાંને લાંબા સમયથી ઓળખતાં હતાં અને એકબીજાને પસંદ કરતાં હતાં.

પરંતુ છોકરીના પિતાને આ સંબંધ મંજૂર ન હતો. જેના કારણે છોકરીએ આ વર્ષે 22 ઑગસ્ટે તેનાં માતાપિતાનું ઘર છોડી દીધું અને બંનેએ મુસ્લિમ રીતરિવાજ મુજબ લગ્ન કર્યાં.

અરજી મુજબ, બંનેને છોકરીના પરિવાર તરફથી જીવલેણ જોખમનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.

અરજદારોના વકીલે દલીલ કરી હતી કે મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ ‘તરુણાવસ્થા અને પુખ્તાવસ્થા’ એક જ બાબત છે અને સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે કે વ્યક્તિ 15 વર્ષની ઉંમરે તરુણાવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે.

તમને જણાવી દઈએ કે ભારતમાં લગ્ન માટે સામાન્ય કાયદાકીય ઉંમર છોકરા માટે 21 વર્ષ અને છોકરી માટે 18 વર્ષ છે.

પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં મુસ્લિમ પર્સનલ લૉના સિદ્ધાંતોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે મુજબ કિશોરાવસ્થા પ્રાપ્ત કરી ચૂકેલો મુસ્લિમ છોકરો કે છોકરી પોતાની પસંદગીની વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી શકે છે. જોકે, કોર્ટે આ કેસમાં નિકાહની માન્યતા અંગે કોઈ અંતિમ ટિપ્પણી કરી નથી.

મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ અનુસાર, એક છોકરો અને છોકરી જે તરુણાવસ્થાની ઉંમરે પહોંચી ગયાં છે, જેને પુરાવાની અવેજીમાં સામાન્ય રીતે 15 વર્ષ માનવામાં આવે છે, તેઓ તેમની પસંદગીની વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી શકે છે.

પંજાબ અને હરિયાણા હાઈકોર્ટે તેના ચુકાદામાં સર દિનશાહ ફરદૂનજી મુલ્લા દ્વારા લખાયેલા મુસ્લિમ કાયદાના સિદ્ધાંતોની કલમ 195નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ લગ્ન માટેની પાત્રતાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

આ લેખ મુજબ, સ્વસ્થ મનના મુસ્લિમ જે તરુણાવસ્થામાં પહોંચી ગયા છે તે લગ્ન કરાર કરી શકે છે.

મુસ્લિમ પર્સનલ લૉના પરંપરાગત સિદ્ધાંતો અનુસાર, માનસિક રીતે અસમર્થ વ્યક્તિ અને કિશોરાવસ્થા પહેલાના સગીરનાં લગ્ન તેમના વાલી દ્વારા ગોઠવી શકાય છે. જોકે, ભારતમાં આવાં લગ્નોની કાનૂની સ્થિતિ બાળલગ્ન પ્રતિબંધ કાયદા અને અન્ય હાલના કાયદાઓ દ્વારા પણ નક્કી કરવામાં આવે છે.

જે મુસ્લિમ સ્વસ્થ મનનો હોય અને કિશોરાવસ્થામાં પહોંચી ગયો હોય તેનાં લગ્ન જો તેની સંમતિ વિના કરવામાં આવે તો તે રદબાતલ ગણાશે.

આ લેખ એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે કોઈ પુરાવાના અભાવે, એવું માનવામાં આવે છે કે વ્યક્તિ 15 વર્ષની ઉંમરે પહોંચ્યા પછી તરુણાવસ્થામાં પહોંચી ગઈ છે.

આ અરજીનો નિકાલ કરવા માટે પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટે જે અન્ય કેસોનો આધાર લીધો. તેમાં 2010ના કામુ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય અને અન્ય, જાન્યુઆરી 2026ના મુસ્તફા વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય અને ડિસેમ્બર 2023ના ઝાકીર હુસૈન વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્યના કેસનો સમાવેશ થાય છે.

કામુ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય અને અન્ય કેસમાં, બેન્ચે કલમ 195 નો ઉલ્લેખ કરીને ચુકાદો આપ્યો હતો કે, કિશોરાવસ્થા પ્રાપ્ત કરનાર છોકરો અને છોકરી પોતાની સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી લગ્ન કરી શકે છે અને જો યુગલ સમાન દરજ્જાનું હોય, તો વાલીઓને દખલ કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

કોર્ટે, બીજા કેસ, ગુલામ દિન અને અન્ય વિરુદ્ધ પંજાબ રાજ્ય અને અન્ય (2022) નો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે તે ચુકાદામાં, બેન્ચે કહ્યું હતું કે, “કોઈપણ સંજોગોમાં, આ મામલો લગ્નની માન્યતા સાથે સંબંધિત નથી, પરંતુ અરજદારો દ્વારા વિરોધી પક્ષના હાથે તેમના જીવન અને સ્વતંત્રતા માટે જોખમ અંગે વ્યક્ત કરાયેલી આશંકાઓને દૂર કરવા અને તેમને ભારતના બંધારણની કલમ 21 હેઠળ પરિકલ્પિત રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે.”

આ જ ચુકાદામાં આગળ જણાવાયું હતું કે કોર્ટ એ હકીકત પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરી શકે નહીં કે, અરજદારોના ડરને દૂર કરવાની જરૂર છે.

અરજદારોએ તેમના પરિવારના સભ્યોની ઇચ્છા વિરુદ્ધ લગ્ન કર્યાં હોવા માત્રથી, તેમને ભારતના બંધારણમાં સમાવિષ્ટ મૂળભૂત અધિકારોથી વંચિત રાખી શકાય નહીં.

અંતે, 10 સપ્ટેમ્બરના રોજ, ન્યાયાધીશ વિક્રમ અગ્રવાલે ચુકાદામાં કહ્યું કે આ સંજોગોમાં લગ્નની માન્યતા પર કોઈ ટિપ્પણી કર્યા વિના હાલની અરજીનો નિકાલ કરવામાં આવે છે.

કોર્ટે લુધિયાણાના એસએસપી (ગ્રામીણ) ને 30 ઑગસ્ટ, 2026 ના રોજ દાખલ કરાયેલી અરજી પર વિચાર કરવા અને કેસનાં તથ્યો અને સંજોગો અનુસાર જરૂરી કાનૂની કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો.

ચંદીગઢની પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં કાયદા વિભાગના પ્રોફેસર અને પર્સનલ લૉનાં નિષ્ણાત પ્રોફેસર સુપિન્દરકોર કહે છે કે વિશ્વભરના મુસ્લિમો કૌટુંબિક બાબતોમાં ‘મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ’નું પાલન કરે છે.

મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ કોડેડ નથી, પરંતુ રિવાજને અનુસરે છે. મુસ્લિમ લગ્નો પણ તેમના રિવાજ દ્વારા સંચાલિત થાય છે અને તે રિવાજ કુરાનમાંથી આવે છે. આ રિવાજ મુજબ જ લગ્નની ઉંમર ‘તરુણાવસ્થા’ સાથે જોડાયેલી છે.

પ્રોફેસર સુપિન્દરકોરે જણાવ્યું હતું કે મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ તેમના કૌટુંબિક બાબતો જેમ કે લગ્ન, દહેજ અને મિલકત પર લાગુ પડે છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન