Source : BBC NEWS
ઇમેજ સ્રોત, Reuters
સ્પેસ ઍક્સનું એક રૉકેટ ચંદ્રની સપાટી પર અથડાઈ ગયું છે. આ ટક્કરના કારણે ચંદ્ર પર એક મોટો ખાડો (ક્રેટર) સર્જાયો છે અને વૈજ્ઞાનિકોને સંશોધન માટે એક અનોખી તક મળી છે, જે ભવિષ્યનાં અવકાશ મિશનોમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
બુધવારે ફાલ્કન 9 રૉકેટનો ખાલી ઉપરનો ભાગ લગભગ **8,700 કિમી પ્રતિ કલાક (5,400 માઇલ પ્રતિ કલાક)**ની ઝડપે આઇન્સ્ટાઇન ક્રેટર નજીક ચંદ્ર સાથે અથડાયો હતો.
અમેરિકામાં આવેલી મોટી વેધશાળાઓ રૉકેટની આ અથડામણમાંથી પ્રાપ્ત થયેલી માહિતીનું વિશ્લેષણ કરી રહી છે.
આ ઘટનાની સંપૂર્ણ માહિતી અને તેમાંથી આપણે શું શીખી શકીએ તે જાણવા માટે હજુ કેટલાક દિવસો કે અઠવાડિયાં લાગી શકે છે.
પરંતુ ગ્રહોની ભૂગર્ભ રચનાનો અભ્યાસ કરતા વૈજ્ઞાનિકો (પ્લેનેટરી જિયોલૉજિસ્ટ્સ) માટે આ અચાનક થયેલી આ ટક્કર એક વૈજ્ઞાનિક “ભેટ” (ગિફ્ટ) સમાન છે.
ચંદ્ર તરફ રૉકેટ કેવી રીતે પહોંચ્યું?
ઇમેજ સ્રોત, Reuters
સ્પેસઍક્સનું ફાલ્કન 9 રૉકેટ ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય એવું મોડેલ છે અને તેને અનેક મિશનો માટે અવકાશમાં મોકલવામાં આવી ચૂક્યું છે.
તેની રચના એવી છે કે રૉકેટનો એક ભાગ પૃથ્વી પર પાછો આવી જાય છે, જ્યારે અન્ય ભાગો અવકાશમાં જ અલગ થઈ જાય છે.
આ રૉકેટ ગયા વર્ષે જાન્યુઆરીમાં ફ્લોરિડામાંથી પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બે લ્યુનર લૅન્ડર મોકલવામાં આવ્યાં હતાં.
આ રૉકેટનું કાર્ય તેના ઉપરના તબક્કાને (અપર સ્ટેજ) એટલી શક્તિથી આગળ ધકેલવાનું હતું કે બંને લૅન્ડર પૃથ્વીની કક્ષાની બહાર નીકળી ચંદ્ર તરફ આગળ વધી શકે.
આગામી 18 મહિનાઓ દરમિયાન, પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્યના નાજુક ગુરુત્વાકર્ષણ ખેંચાણો ઉપરાંત સૂર્યપ્રકાશથી મળતા હળવા દબાણે પણ રૉકેટને ધીમે ધીમે તેની દિશાથી ખસેડ્યો.
રૉકેટના આ ભાગ પર નજર રાખી રહેલા ખગોળવિદોએ અંતે શોધી કાઢ્યું કે આવા નાના નાના ધક્કાઓએ તેને ચંદ્ર તરફ જવાના માર્ગ પર દોરી દીધું હતું અને તે દરરોજ વધુ ગતિ પકડતું ગયું.
રૉકેટના ચંદ્ર સાથે અથડાવાની ઘટના બુધવારે લગભગ 11:05 વાગ્યે બની હતી.
અથડામણથી સર્જાયેલી નાની ચમક એટલી ઝાંખી હતી કે તેને દૂરબીન દ્વારા પણ જોવું શક્ય બન્યું નહોતું.
રાત્રે આકાશનું નિરીક્ષણ કરતા શોખીન ખગોળવિદો માટે પણ આ ચમક જોવી લગભગ અશક્ય હતી, કારણ કે તે માત્ર એક સેકન્ડના અત્યંત નાના ભાગ માટે જ દેખાઈ હતી અને ચંદ્રના તે વિસ્તારમાં સર્જાઈ હતી જ્યાં તે સમયે દિવસનો પ્રકાશ હતો.
તેથી આશરે 100 કિલોમીટર સુધી ફેલાતી અને અનેક મિનિટો સુધી ટકી રહેલી ધૂળની ચાદર પણ તેઓ જોઈ શક્યા ન હોઈ શકે.
ચંદ્રની પરિક્રમા કરી રહેલાં અવકાશયાનો પણ યોગ્ય સમયે યોગ્ય સ્થળે હાજર ન હોવાથી તેઓ આ અથડામણને સીધી રીતે જોઈ શક્યાં નહોતાં.
દક્ષિણ કોરિયાનું દનૂરી ઑર્બિટર તેને નિહાળવાની સૌથી સારી સ્થિતિમાં હતું, કારણ કે તે અકસ્માતસ્થળ પાસેથી થોડા સમય પહેલાં જ પસાર થયું હતું.
તેની ટીમે કોરિયન મીડિયાને જણાવ્યું છે કે સંશોધકો તેમનું વિશ્લેષણ પૂર્ણ કરશે ત્યાર બાદ જ કોઈ ફૂટેજ જાહેર કરવામાં આવશે.
આગામી થોડા દિવસોમાં નાસાનું લ્યુનર રિકોનેસન્સ ઓર્બિટર (Lunar Reconnaissance Orbiter) આ સ્થળની તસવીરો લેવા માટે હાજર રહેશે, જેથી અકસ્માત પહેલાં અને પછીની છબીઓની સરખામણી કરી શકાય.
ઍન્જિનિયરોને ભવિષ્યમાં કેવી રીતે મદદ મળશે?
ઇમેજ સ્રોત, NASA
વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને સંભવિત રીતે આ ઘટનાની પ્રથમ તસવીરો અમેરિકામાં આવેલી શક્તિશાળી દૂરબીનો દ્વારા પ્રાપ્ત થશે, જ્યાં તે સમયે આકાશમાં હજુ અંધકાર હતો.
તેમ છતાં, પૃથ્વીથી લગભગ 3,85,000 કિલોમીટર દૂર ચંદ્રની સપાટી સાથે 14 મીટર કદની વસ્તુ અથડાય તે ઘટનાને નોંધવી સરળ નથી, પરંતુ તે અશક્ય પણ નથી.
વૈજ્ઞાનિકો માહિતીની તપાસ અને પ્રોસેસિંગ કરતા હોવાથી તસવીરોને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવા માટે કલાકો, દિવસો અથવા ક્યારેક અઠવાડિયાં લાગી શકે છે.
સંશોધકોને રૉકેટનું ચોક્કસ કદ, તેની ગતિ અને અથડામણનું સ્થળ પહેલેથી જ જાણીતા હોવાથી, આ ઘટના માત્ર એક આકસ્મિક અકસ્માત નહીં રહેતી, પરંતુ એક દુર્લભ અને નિયંત્રિત વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે.
ગ્રહવિજ્ઞાનીઓ માટે આ એક સ્વપ્ન સમાન તક છે, કારણ કે તે તેમને એવી પ્રક્રિયાઓના મોડેલ ચકાસવાની તક આપે છે કે જેમાં ઉલ્કાપિંડની અથડામણથી ખાડા (ક્રેટર) કેવી રીતે બને છે, સપાટી પર કચરો અને ધૂળ કેવી રીતે ફેલાય છે તથા ચંદ્રના આંતરિક ભાગમાં કેવી રીતે આંચકા અને કંપન ઉત્પન્ન થાય છે.
આ સંશોધનનું વાસ્તવિક અને વ્યવહારુ મહત્ત્વ પણ છે.
ઉલ્કાપિંડની અથડામણ પછી કેટલા પ્રમાણમાં પથ્થરો અને ધૂળ ઊડી શકે છે તે સમજવાથી ઇજનેરોને વધુ સુરક્ષિત લ્યુનર લૅન્ડર અને ભવિષ્યનાં ચંદ્ર આધાર કેન્દ્રો (Moon Bases) ડિઝાઇન કરવામાં મદદ મળશે.
સાથે સાથે, ઊડતો કચરો અને ધૂળ કેટલા દૂર સુધી પહોંચી શકે છે અને આસપાસની જમીન પર કેટલો પ્રભાવ પડી શકે છે, તેની માહિતી પણ મળી શકશે.
આવું પહેલાં પણ થઈ ચૂક્યું છે
ઇમેજ સ્રોત, Mark Garlick/Science Photo Library via Getty Images
ચંદ્રની સપાટી નીચેમાંથી બહાર ફેંકાતી સામગ્રી તેની ભૂગર્ભ રચના વિશે નવા સંકેતો આપે છે.
તેના દ્વારા વૈજ્ઞાનિકોને એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે લગભગ 4.5 અબજ વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી-ચંદ્ર પ્રણાલીની રચના કેવી રીતે થઈ હતી.
આ પહેલી વખત નથી કે કોઈ માનવસર્જિત વસ્તુ ચંદ્ર સાથે અથડાઈ હોય. 1959થી અત્યાર સુધીમાં ડઝનો અવકાશયાનો ચંદ્ર સાથે અથડાઈ ચૂક્યાં છે, જેમાંથી કેટલાક અકસ્માતે અથડાયાં હતાં જ્યારે ઘણા વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે ઇરાદાપૂર્વક અથડાવવામાં આવ્યાં હતાં.
સોવિયત સંઘનું લૂના 2 ચંદ્ર સાથે અથડાયેલું પ્રથમ મિશન હતું. ત્યારબાદના દાયકાઓમાં નાસાનાં રેન્જર મિશનો, 1960ના દાયકાનાં અનેક અભિયાનો, એપોલો યુગના અનેક રૉકેટ તબક્કાઓ અને તાજેતરમાં 2009નું એલક્રોસ (LCROSS) મિશન આવ્યું, જેને ચંદ્ર પર પાણીની બરફની શોધ માટે જાણબૂઝીને ચંદ્ર સાથે અથડાવવામાં આવ્યું હતું.
2022માં નોંધાયેલી છેલ્લી પુષ્ટિ થયેલી આકસ્મિક અથડામણ 2014માં પ્રક્ષેપિત કરાયેલા એક ચીની ચંદ્ર મિશનના બચેલા બૂસ્ટર કારણે થઈ હતી. આ ઘટના એ યાદ અપાવે છે કે આવા પ્રકારનો અવકાશી કચરો અડધી સદીથી પણ વધુ સમયથી શાંતિપૂર્વક આપણા માથા ઉપર અવકાશમાં એકત્રિત થતો રહ્યો છે.
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
SOURCE : BBC NEWS
