काँग्रेसचे खासदार Shashi Tharoor यांनी नवी दिल्लीतील Bikaner House येथे Raihan Vadra यांच्या प्रदर्शनातून अनेक छायाचित्रे हटवण्याच्या निर्णयाचा तीव्र निषेध केला आहे. भारताची अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याला महत्त्व देणारी लोकशाही म्हणून असलेली जागतिक प्रतिमा खालावण्याच्या दिशेने हे “शवपेटीतला आणखी एक खिळा” असल्याचे Tharoor यांनी म्हटले. अशा प्रकारच्या सेन्सॉरशिपमुळे केवळ व्यक्तींनाच नव्हे, तर देशाच्या प्रतिष्ठेलाही धक्का पोहोचतो, असा त्यांचा युक्तिवाद आहे.
—
## प्रदर्शनात नेमके काय घडले
Raihan Vadra यांच्या प्रदर्शनाच्या उद्घाटनाच्या काही काळ आधी Bikaner House Management Society ने अनेक छायाचित्रे हटवण्याची विनंती केली. संबंधित छायाचित्रांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनांचे चित्रण करणाऱ्या प्रतिमांसोबतच राष्ट्रीय ध्वजाची दोन छायाचित्रेही होती. प्रदर्शनस्थळाच्या धोरणांशी ही छायाचित्रे सुसंगत नसल्यामुळे ती हटवण्यात आल्याचा आरोप Vadra यांनी केला.
काही छायाचित्रे हटवण्यात आली असली, तरी प्रदर्शनस्थळाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांची पूर्तता करणारी इतर छायाचित्रे प्रदर्शनात कायम ठेवण्यात आली.
—
## Tharoor यांची तीव्र प्रतिक्रिया
23 ऑक्टोबर 2026 रोजी Tharoor यांनी X वर आपला संताप व्यक्त केला. त्यांनी या छायाचित्रे हटवण्याच्या प्रकाराला “अनेक स्तरांवर लज्जास्पद” संबोधत काही महत्त्वाचे मुद्दे मांडले:
– या छायाचित्रांमध्ये आधीच जनतेला ज्ञात असलेल्या आणि माध्यमांमध्ये तसेच ऑनलाइन मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध झालेल्या घटनांचे चित्रण करण्यात आले होते.
– आंदोलनांचे दस्तऐवजीकरण करणे हे स्वभावतः राजकीय नसते आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचे संरक्षण करणाऱ्या कायद्यांनुसार ही छायाचित्रे स्वीकारार्ह मानली जायला हवी होती.
– अशा कलाकृती हटवण्यामुळे नागरी स्वातंत्र्याचा आदर करणारी लोकशाही म्हणून भारताच्या प्रतिमेला आणखी एक धक्का बसतो.
– सेन्सॉरशिपमुळे एक उपरोधात्मक परिस्थिती निर्माण झाली—या कारवाईमुळे छायाचित्रकाराला त्याच्या प्रदर्शनाला अन्यथा मिळाला असता त्यापेक्षा अधिक प्रसिद्धी मिळाली.
Raihan Vadra यांची ओळख अनवधानाने वाढवल्याबद्दल Tharoor यांनी अधिकाऱ्यांचे एका अर्थाने आभारही मानले.
—
## सर्व स्तरांतून प्रतिक्रिया
कलात्मक स्वातंत्र्य दडपल्याचा आरोप होत असल्याने या वादावर तीव्र टीका झाली आहे. काँग्रेसच्या नेत्यांनी छायाचित्रे हटवण्याच्या निर्णयाचा सर्जनशील अभिव्यक्तीवरील आघात म्हणून निषेध केला. दरम्यान, BJPच्या प्रतिनिधींनी प्रदर्शनांनी प्रदर्शनस्थळांनी निश्चित केलेल्या नियमांचे पालन करणे आवश्यक असल्याचे अधोरेखित केले.
या राजकीय वादाच्या पार्श्वभूमीवर Keralaचे मुख्यमंत्री V.D. Satheesan यांनी हे प्रदर्शन पूर्ण स्वरूपात आयोजित करण्याची तयारी दर्शवली. छायाचित्र प्रदर्शन “कोणतेही वगळणे नाही, कोणताही अपवाद नाही” या तत्त्वावर सुरू राहायला हवे, असे त्यांनी स्पष्ट केले. Kerala BJPचे अध्यक्ष Rajeev Chandrasekhar यांनी या प्रस्तावावर प्रश्न उपस्थित करत, राजकीय संबंध नसलेल्या तरुण कलाकारांना अशीच मदत किंवा प्रसिद्धी मिळते का, अशी विचारणा केली.
—
## काय पणाला लागले आहे
### अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य
Tharoor यांचा मुख्य मुद्दा असा आहे की आक्षेपार्ह ठरवण्यात आलेली छायाचित्रे पक्षीय विधाने नसून सार्वजनिक घटनांचे दृश्य दस्तऐवजीकरण आहेत. हे प्रकरण न्यायालयात गेले, तर अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याचे संरक्षण करणाऱ्या कायद्यांनुसार ती छायाचित्रे बहुधा टिकून राहतील, असे त्यांना वाटते.
### जनतेचे लक्ष
यामध्ये एक वेगळा पैलू आहे: छायाचित्रे हटवल्यामुळे Raihan Vadra यांच्या कामाकडे प्रदर्शनाला सुरुवातीला मिळाले असते त्यापेक्षा अधिक लक्ष वेधले गेले आहे. या वादामुळे प्रसिद्धीचा केंद्रबिंदू बदलला असून, हटवलेल्या छायाचित्रांवरील वादाचे प्रदर्शन Delhiच्या पलीकडेही होत असल्याने त्यांची पोहोच वाढली आहे, असे Tharoor यांनी नमूद केले.
### संस्थात्मक धोरणे विरुद्ध कलात्मक अधिकार
Bikaner Houseच्या व्यवस्थापनाने आपल्या कृतीचे समर्थन करताना धोरणात्मक मार्गदर्शक तत्त्वांचा हवाला दिला आणि हटवण्यात आलेल्या कलाकृतींनी त्या अटींचे उल्लंघन केल्याचे म्हटले. मात्र, अशा धोरणांनी सर्जनशीलता आणि निर्बंधमुक्त अभिव्यक्तीच्या व्यापक तत्त्वावर मात करू नये, असा टीकाकारांचा आग्रह आहे.
—
## व्यापक परिणाम
लोकशाही समाजांमधील सेन्सॉरशिपविषयी सुरू असलेल्या जागतिक चर्चेशी या घटनेचा संबंध आहे. संस्थांनी नियमांची अंमलबजावणी कधी करावी आणि अभिव्यक्ती दडपण्यासाठी नियमांचा वापर कधी केला जात आहे, हा प्रश्न यातून उपस्थित होतो.
“राजकीय” आशयाबाबतच्या गृहितकांमुळे कलात्मक आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीवर बंधने आणली जात असल्याची चिंता Tharoor यांनी व्यक्त केली आहे. या सीमारेषा धूसर होऊ लागल्या, तर कलाकारांसोबतच देशाच्या प्रतिष्ठेवरही त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, असा इशारा त्यांनी दिला.
Raihan Vadra यांच्या प्रदर्शनातील काही कलाकृती हटवून Bikaner Houseने अनवधानाने सेन्सॉरशिपच्या मर्यादा, सर्जनशील आवाजांचे संरक्षण आणि जागतिक पटलावरील भारताच्या लोकशाहीच्या स्थानाबाबतची चर्चा पेटवली आहे.
This article is AI-generated content. Please verify the information independently before taking any action based on this article.
