फोबिया म्हणजे काय? विनाकारण वाटणारी भीती कशी घालवावी?

विचार करा, तुम्ही घरामध्ये निवांत बसला आहात आणि अचानक फरशीवरून एक कोळी पळताना दिसला तर? कशी धांदल उडेल तुमची!

तसं पाहिलं तर बहुतेक कोळी विषारी असतातच. पण माणसांसाठी खरोखर जीवघेणे ठरणारे कोळी तसे अगदी कमी असतात.

पर्यावरण संशोधन आणि शिक्षण संस्थेच्या अहवालानुसार, जगभरात दरवर्षी कोळी चावल्यामुळे 10 पेक्षाही कमी लोकांचा मृत्यू होतो असा अंदाज आहे. मात्र, याबाबतची अचूक आकडेवारी मिळवणे कठीण आहे.

असे असले तरी, माझ्याप्रमाणेच अनेक लोक हेच सांगतील की, “त्यांना कोळ्यांची भीती वाटते.”

खोलीत एक जरी कोळी असला तरी माझी झोप उडते. अगदी त्यांच्या जाळ्यांची नुसती कल्पना केली तरी माझ्या अंगाचा थरकाप होतो.

बऱ्याचदा ‘फोबिया’ म्हणजे अशा गोष्टीची वाटणारी अवास्तव भीती, जी स्वतःहून आपल्याला कोणतीही मोठी किंवा गंभीर इजा पोहोचवू शकत नाही.

प्रश्न असा पडतो की, मग लोकांमध्ये हा फोबिया एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर का दिसून येतो आणि त्याची मूळ सुरुवात कुठून होते?

अमेरिकेतील न्यू जर्सीमधील प्रसिद्ध ‘रटगर्स युनिव्हर्सिटी’च्या मानसशास्त्राच्या प्रोफेसर व्हेनेसा लोब्यू यांच्या मते, भीती ही मानवासाठी अत्यंत महत्त्वाची भावना आहे.

त्या म्हणतात, “भीती आवश्यक आहे, कारण भविष्यात धोकादायक ठरू शकणाऱ्या गोष्टींपासून ती आपल्या जीवाचं रक्षण करते.”

पण हंगेरीच्या पेक्स युनिव्हर्सिटीतील ‘व्हिज्युअल कॉग्निशन अँड इमोशन लॅब’चे संचालक आंद्रास ज़िदो यांच्यानुसार जेव्हा हीच भीती नियंत्रणाबाहेर जाते आणि माणसाच्या सामान्य जगण्यावर नकारात्मक प्रभाव टाकू लागते तेव्हा त्याला ‘फोबिया’चे नाव दिले जाते.

ते सांगतात, “याला आपण एका सलग बदलणाऱ्या मोजपट्टीप्रमाणे पाहू शकतो. याची सुरुवात अगदी साध्या भीतीपासून होते. शेवटी जगात असा कोणीच नाही ज्याला कशाचीच भीती वाटत नाही.”

“पण हीच भीती जेव्हा तुमच्या दैनंदिन जगण्यात अडथळा ठरू लागते तेव्हा तिला ‘फोबिया’ म्हणावं लागतं.”

प्रोफेसर लोब्यू यांच्या मते, समोर असलेल्या खऱ्याखुऱ्या धोक्यापेक्षा फोबियातून निर्माण होणारी भीती कैक पटीने मोठी असते.

उदाहरणाच घ्यायचं तर, ब्रिटनसारख्या देशात जिथे मी राहतो तिथे बहुतांश साप माणसासाठी मुळीच धोकादायक नसतात.

अशा वेळी सापांची वाटणारी भयानक भीती मुळात बिनबुडाची ठरते, आणि मग तिचा समावेश थेट ‘फोबिया’मध्ये होतो.

अर्थात जगातील ज्या भागांत अत्यंत विषारी आणि जीवघेण्या सापांचा वावर अधिक असतो तिथे लोकांच्या मनात अशा प्रकारची भीती असणे अगदी स्वाभाविक मानले जाते.

काही फोबिया अत्यंत सर्वसामान्य असले, तरी आपण ते जन्मापासूनच सोबत घेऊन येतो असं बहुतेक तज्ज्ञ मानत नाहीत.

व्हेनेसा लोब्यू यांच्या मते, लहान मुलांमध्ये भीतीची भावना जन्मतःच नसते.

त्या सांगतात, “मुलांमध्ये भीतीची जाणीव नंतर विकसित होते. भीती वाटण्यासाठी आधी हे समजणं गरजेचं असतं की एखादी गोष्ट आपल्यासाठी धोकादायक ठरू शकते आणि त्यासाठी जगाची थोडीफार तरी माहिती असणं आवश्यक असतं.”

मग जर आपण कोळी किंवा सापांची भीती घेऊन जन्माला येत नसू तर काही लोकांमध्ये नेमक्या याच गोष्टींचा फोबिया का विकसित होतो?

ऑस्ट्रियाच्या व्हिएन्ना विद्यापीठातील विकासात्मक मानसशास्त्राच्या प्रोफेसर स्टेफानी होहल यांनी यावर एक अभ्यास केला.

या अभ्यासात असे आढळून आले की, जेव्हा लहान बाळांना साप किंवा कोळ्याचे चित्र दाखवण्यात आले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांच्या बाहुल्या मोठ्या झाल्या.

तुलनेने जेव्हा त्याच बाळांना फुले किंवा माशांचे फोटो दाखवले गेले तेव्हा त्यांच्यामध्ये अशी कोणतीही प्रतिक्रिया फारशी आढळली नाही.

डोळ्यांच्या बाहुल्या मोठ्या होणे हे दर्शवते की बाळे समोरच्या धोक्याबद्दल नकळत सतर्क होत आहेत.

शरीरातील ताण आणि धोक्याला प्रतिसाद देणारी ‘नॉरअ‍ॅड्रेनर्जिक सिस्टीम’ सक्रिय झाल्यामुळे ही शारीरिक प्रक्रिया घडते.

ही तीच यंत्रणा आहे जी ‘लढा किंवा पळा’ या प्रतिक्रियेवर नियंत्रण ठेवते.

जेव्हा ही यंत्रणा सक्रिय होते तेव्हा हृदयाचे ठोके, रक्तदाब आणि श्वासोच्छ्वासाचा वेग वाढू शकतो.

असे घडण्याचे कारण म्हणजे धोका जाणवल्यास शरीर त्याच्याशी लढण्याची किंवा तिथून पळ काढण्याची तयारी करू लागते.

असे असले तरी भीती ही जन्मजात असते हे प्रोफेसर होहल मान्य करत नाहीत.

मात्र प्रोफेसर होहल स्पष्ट करतात की, आपल्या आजूबाजूच्या इतर घटकांपेक्षा काही विशिष्ट गोष्टींकडे आपले लक्ष खूप पटकन आणि सहजतेने वेधले जाते.

त्यांच्या वेगळ्या किंवा अचानक होणाऱ्या हालचालींची पद्धतही यामागचे अंशतः कारण असू शकते.

त्यांच्या मते, “या जगात अशा ठरावीक गोष्टी अस्तित्वात आहेत ज्यांची भीती आपल्या मनात अगदी सहज आणि नकळतपणे घर करू शकते.”

इतर प्राण्यांच्या तुलनेत लोक कोळी आणि सापांची भीती बाळगणे अधिक सहजपणे शिकू शकतात, असे वेनेसा लोब्यू मानतात. यामागचे एक कारण म्हणजे हे प्राणी आपल्याला ‘विचित्र’ किंवा ‘अनोखे’ वाटतात.

मीसुद्धा या मताशी पूर्णपणे सहमत आहे.

त्या म्हणतात की, सापाचेच उदाहरण घ्या. संपूर्ण जीवसृष्टीत सापासारखी शरीररचना असलेला दुसरा कोणताही प्राणी आढळत नाही.”

लहान मुले आजूबाजूच्या प्राण्यांची ओळख कशी करून घेतात ते पाहा. सहसा त्यांना 4 पायांवर चालणाऱ्या प्राण्यांची सवय असते.”

“परंतु साप तसे चालत नाहीत. कोळीसुद्धा अगदी वेगळ्या आणि विचित्र पद्धतीने चालतात. नेमका हाच प्रकार माणसाच्या पचनी पडत नाही.”

काही विशिष्ट गोष्टींची भीती वाटण्याची ही प्रवृत्ती मानवी उत्क्रांतीचाच एक भाग असू शकते, असे काही तज्ज्ञांचे मानणे आहे.

आंद्रास ज़िदो सांगतात, “आदिमानवाच्या काळातील आजूबाजूची परिस्थिती अनिश्चित आणि धोक्यांनी भरलेली होती.”

“त्यामुळे मानवी उत्क्रांतीच्या कोणत्या ना कोणत्या टप्प्यावर प्रत्येक भीती आणि फोबिया अगदी स्वाभाविक ठरला असणार.”

“पण बदलत्या काळानुसार आणि सुरक्षित जीवनशैलीमुळे, यातील भीती ही आपल्या आजच्या दैनंदिन जगण्यात ना उपयुक्त राहिली आहे, ना तर्काला पटणारी .”

परंतु एखाद्या विशिष्ट गोष्टीची भीती पटकन आत्मसात करण्याची ही उपजत क्षमता ज्याला मानसशास्त्रात ‘प्रिपेअर्डनेस थेअरी’ म्हणतात, ती एकटीच फोबिया तयार करण्यासाठी पुरेशी ठरत नाही.

त्या स्पष्ट करतात की, एखाद्या प्राण्याबाबत किंवा वस्तूबाबत घडलेला एखादा धक्कादायक किंवा वाईट प्रसंग हा मनात फोबिया निर्माण होण्याचे सर्वात मोठे आणि वेगवान कारण ठरू शकतो.

यातही आपल्या अंतर्मनात त्या प्राण्याबद्दल आधीपासूनच धास्ती बाळगण्याची सुप्त प्रवृत्ती असेल तर हा परिणाम अधिक तीव्र होतो. मात्र भीती वाटण्यासाठी प्रत्येक वेळी स्वतःचा वाईट अनुभवच कारणीभूत असतो असेही नाही.

आपल्या आजूबाजूच्या लोकांच्या नकारात्मक किंवा भीतीदायक प्रतिक्रिया पाहूनही आपल्या मनात फोबियाचे बीज रोवले जाऊ शकते.

प्रोफेसर लोब्यू सांगतात, “समजा तुम्हाला एखाद्या कीटकाने चावा घेतला किंवा तुम्ही एखाद्या प्रसंगात दचकलात तर तुमच्या शरीराची तात्काळ एक नैसर्गिक प्रतिक्रिया उमटते.”

“अशा वेळी जर तुमच्या आईने किंवा पालकांनी घाबरून, ‘बापरे, ही गोष्ट खरंच किती भयानक आहे!’ अशी प्रतिक्रिया दिली, तर त्या गोष्टीची अवास्तव भीती मनात पक्की होण्याची शक्यता कैक पटीने वाढते.”

प्रोफेसर होहल यांच्या मते, नेमक्या याच पद्धतीमुळे फोबिया हा एका पिढीकडून पुढच्या पिढीपर्यंत सहजपणे पोहोचू शकतो.

आपल्याला एखाद्या गोष्टीची भीती वाटेल की नाही, हे आपल्या अनुभवांवर अवलंबून असते, असे वेनेसा लोब्यू मानतात. यामुळेच, साप आणि कोळ्यांबद्दलची भीती लोकांमध्ये एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर रुजण्यामागे लोकप्रिय प्रसारमाध्यमे आणि संस्कृतीही बऱ्याच अंशी कारणीभूत आहे, असा त्यांचा दावा आहे.

त्या पुढे म्हणतात, “चित्रपट आणि पुस्तके तपासून पाहा.”

“साप आणि कोळ्यांना कधी कोणाचे रक्षक किंवा हिरो म्हणून दाखवले गेले आहे का? कदापि नाही.”

निसर्गातील घटकांमुळे वाटणाऱ्या या अवास्तव भीतीला शास्त्रीय भाषेत ‘बायोफोबिया’ म्हणतात आणि यामागे आणखी एक महत्त्वाचे कारण दडलेले असू शकते.

माणसाचा अधिवास किती प्रमाणात शहरी किंवा काँक्रीटच्या जंगलात आहे आणि त्याचा त्याच्या प्राण्यांविषयीच्या फोबियावर काही प्रभाव पडतो का, यावर आंद्रास झिदो यांनी सखोल संशोधन केले.

त्यांच्या अभ्यासात असे दिसून आले की, एखादा परिसर जितका जास्त शहरी असतो तिथे ‘बायोफोबिया’चे प्रमाण तितकेच जास्त असते.

ते म्हणतात, “जे लोक निसर्गाच्या सान्निध्यात जास्त वेळ घालवतात आणि ज्यांचा निसर्गाशी अधिक जवळचा संबंध असतो त्यांच्या मनात अशा प्राण्यांची भीती खूप कमी असते ज्यांचा सामना त्यांना कधीतरी करावा लागू शकतो.”

आज जगभरात 80% पेक्षा जास्त लोक शहरी भागात राहतात.

अशा परिस्थितीत प्राण्यांशी संबंधित फोबिया लोकांमध्ये एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर का आढळतो हे समजून घेणे मुळीच कठीण नाही.

या विषयातील बहुतांश अभ्यासक 2 प्रमुख मुद्द्यांवर ठाम आहेत.

पहिले म्हणजे योग्य प्रयत्नांनी कोणत्याही फोबियातून बाहेर पडणे पूर्णपणे शक्य आहे. आणि दुसरे म्हणजे, ज्या गोष्टीची आपल्याला भीती वाटते तिच्याशी टप्प्याटप्प्याने दोन हात करणे हाच यावर मात करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.

प्रोफेसर स्टेफानी होहल सुचवतात की, “एखाद्या प्रसंगात जर तुम्हाला थोडेसे अवघडल्यासारखे किंवा अस्वस्थ वाटत असेल, तर स्वतःला त्या परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी थोडे अधिक प्रवृत्त करणे फायदेशीर ठरू शकते.”

प्रोफेसर वेनेसा लोब्यू यांच्या मते, या भीतीवर मात करण्यासाठी सुरुवातीला छोटी पावले टाकणे गरजेचे आहे.

जसं की, ज्या गोष्टीची आपल्याला धास्ती वाटते, प्रथम त्याचे फोटो पाहण्यापासून सुरुवात करा.

त्यानंतर त्या गोष्टीबद्दल शास्त्रीय, सकारात्मक आणि खरी माहिती जाणून घेण्याचा प्रयत्न करा.

एकदा मनाची तयारी झाली की, टप्प्याटप्प्याने त्या गोष्टीच्या प्रत्यक्ष सान्निध्यात येण्याचा सराव करता येईल.

मात्र जर फोबिया अत्यंत तीव्र स्वरूपाचा असेल आणि त्यामुळे तुमचे सामान्य जगणे विस्कळीत होत असेल, तर वेळीच मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे कधीही उत्तम ठरेल.

आंद्रास झिदो यांच्या संशोधनातूनही हेच स्पष्ट होते की, ज्या गोष्टीची भीती वाटते तिचा प्रत्यक्ष सामना केल्यास जुनी भीती तर कमी होतेच शिवाय नव्याने फोबिया तयार होण्यालाही सुरुवातीलाच आळा घालता येतो.

ते सांगतात, “कोणत्याही प्रकारची भीती मनात रुजण्यामागे माणसाचा स्वतःचा वैयक्तिक अनुभव हाच सर्वात महत्त्वाचा असतो.”

“जर लहानपणी, शिक्षणादरम्यान किंवा इतर कोणत्याही प्रसंगी तुमचा अनुभव सकारात्मक राहिला असेल तर तो मनात भीती निर्माण होण्यापासून रोखणाऱ्या एका सुरक्षा कवचासारखे काम करतो.”

भीती आपल्याला सुरक्षित ठेवते आणि ती एक चांगली गोष्ट आहे, असं वेनेसा लोब्यू सांगतात.

त्यांचे असे म्हणणे आहे की, आपण आपल्या फोबियावर नियंत्रण मिळवू शकतो.

त्या म्हणतात, “तुम्हाला एखाद्या विशिष्ट गोष्टीची भीती वाटेलच, हे जन्मापासून आधीच ठरलेले नसते.”

“जर तुम्हाला एखाद्या गोष्टीची भीती वाटत असेल आणि ती भीती नको असेल तर त्यावर उपाय उपलब्ध आहेत.”

माझ्यापुरते बोलायचे झाले, तर कोळ्यांबद्दलची माझी भीती ही पालकांकडून मिळालेली आहे. एखाद्या चित्रपटामुळे निर्माण झालेली आहे, की माझा त्यांच्याशी फारसा संबंध आला नाही म्हणून आहे याचे नेमके कारण मलाही माहीत नाही.

कदाचित या सगळ्याच कारणांचा थोड्याफार प्रमाणात माझ्यावर परिणाम झाला असावा.

पण कदाचित हा लेख लिहिणे हेच त्या भीतीवर नियंत्रण मिळवण्याच्या दिशेने माझे पहिले पाऊल ठरेल.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)