Source : BBC NEWS
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
આપણા સમાજમાં ‘શિયાળ’ શબ્દ મોટે ભાગે નકારાત્મક અને ચાલાકીભર્યા સ્વભાવ સાથે જોડાયેલો છે.
આપણે ફિલ્મોમાં ‘શિયાળ જેવી ચાલાકી’ અને ‘શિયાળની જેમ યોજના બનાવવી’ જેવી કહેવતો સાંભળી છે. તમે પણ તમારા રોજિંદા જીવનમાં ઘણી વાર આ વાક્યો સાંભળ્યા હશે અથવા વાપર્યા હશે.
વન્યજીવ-સંરક્ષણ કાર્યકરો અને અભ્યાસો જણાવે છે કે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતીય શિયાળ અથવા જૅકલની વસ્તી સતત ઘટી રહી છે.
વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર અને વન્યજીવ સંશોધક વિનોદ કુમાર જણાવે છે, “તમને લાગતું હશે કે શિયાળની સંખ્યામાં ઘટાડો થવાથી દરેકને તેની અસર થશે. પરંતુ ઇકોસિસ્ટમ પર તેની ધાર્યા કરતાં ઘણી વધારે અસરો પડશે. ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક ડેટા દર્શાવે છે કે શિયાળની સંખ્યા ઘટવાથી મોરની સંખ્યા વધી ગઈ છે.”
ભારતીય શિયાળ, જેને બંગાળી શિયાળ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેના પર કરવામાં આવેલા કેટલાક અભ્યાસો અનુસાર, તે ભારતીય ઉપખંડમાં જોવા મળતા શ્વાન પરિવારનું જ એક નાનું પ્રાણી છે. તે ભારત, નેપાળ, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનમાં મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
ભારતીય શિયાળ અથવા જેકલ
ઇમેજ સ્રોત, Vinslin Vincent
ભારતીય શિયાળ શુષ્ક પ્રદેશો, ઝાડીઓવાળાં જંગલો, સૂકા ઘાસના મેદાનો અને કાંટાવાળી વનસ્પતિ ધરાવતા વિસ્તારો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલાં છે. ભારતીય શિયાળ સર્વાહારી અને પરિસ્થિતિ અનુસાર ખોરાક શોધનારા પ્રાણી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.
તેના ખોરાકમાં કીડા-મકોડા, ઉંદરો, નાના સસ્તન વર્ગનાં પ્રાણીઓ, સરિસૃપ, નાના પક્ષીઓ, ઇંડાં અને ફળોનો સમાવેશ થાય છે. આ બાબતો શિયાળને શુષ્ક જમીનની ઇકોસિસ્ટમમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ શિકારી બનાવે છે. ઉંદર, જીવાતો અને અન્ય નાના પ્રાણીઓને ખાઈને તે આહાર શૃંખલા (ફૂડ ચૅન)ના મહત્ત્વપૂર્ણ અંગ તરીકે કામ કરે છે.
કોઇમ્બતુરસ્થિત ‘ઝૂ આઉટરીચ ઑર્ગેનાઇઝેશન’ના એક અહેવાલ મુજબ, “શિયાળ ઘણી વાર ખેતરોમાં અને માનવ વસાહતોની નજીક જોવા મળે છે, જે માનવ ઉપસ્થિતિમાં અનુકૂલન સાધવાની તેમની ક્ષમતા દર્શાવે છે.”
તેમનો પ્રજનન સમય ડિસેમ્બરથી જાન્યુઆરી સુધી ચાલે છે, અને 50થી 53 દિવસના ગર્ભકાળ પછી તે બેથી ચાર બચ્ચાંઓને જન્મ આપે છે.
“વામન શિયાળ ખાડો કરીને રહેતાં પ્રાણીઓ છે અને ઉજ્જડ જમીન તથા ઘાસના મેદાનો ખેતીલાયક જમીનમાં રૂપાંતરિત થઈ રહ્યાં છે, તેના કારણે ભારતીય શિયાળના રહેઠાણ છીનવાઈ રહ્યા છે,” તેમ ‘ધ જર્નલ ઑફ થ્રેટન્ડ ટેક્સા’ જણાવે છે.
તેમના અનુસાર, “આ બાબત તેમની સંખ્યા અને વ્યાપમાં નોંધપાત્ર ઘટાડા તરફ દોરી ગઈ છે. ભારતીય શિયાળ સામેના મુખ્ય જોખમો માનવીઓ દ્વારા પેદા થાય છે. મનુષ્યો દ્વારા શિકાર, રહેઠાણનો નાશ અને જંગલી કૂતરાઓ દ્વારા ફેલાતો રોગચાળો વગેરે તેનાં મુખ્ય કારણો છે.”
“ભારતીય શિયાળ પ્રજાતિ પર બહુ ઓછાં સંશોધનો થયાં હોવાથી, તમિલનાડુમાં પણ તેની વસ્તી વિશે યોગ્ય સમજ નથી. તેમની સંખ્યા અંગેનો ડેટા પણ યોગ્ય રીતે ઉપલબ્ધ નથી,” તેમ વન્યજીવ સંશોધક મોઇનુદ્દીન જણાવે છે.
“તમિલનાડુમાં તેમનાં રહેઠાણો અને વસ્તીનું દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે કાર્યવાહી થવી જોઈએ,” તેઓ કહે છે.
“છેલ્લા એક દાયકામાં, તમિલનાડુના દક્ષિણ જિલ્લાઓમાં ભારતીય શિયાળ જોવા મળ્યા હોવાની પુષ્ટિ કરતી ઘટનાઓ માત્ર 3 જ નોંધાઈ છે. તે મુજબ, તેઓ થુથુકુડી અને તિરુનેલવેલી જિલ્લામાં જોવા મળ્યા હતા,” વાઇલ્ડલાઇફ ફોટોગ્રાફર અને વન્યજીવન સંશોધક વિનોદ કહે છે.
શિયાળ સાથે જોડાયેલી અંધશ્રદ્ધાઓ
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
તમિલનાડુ વન વિભાગનું કહેવું છે કે પોંગલ તહેવાર દરમિયાન સેલમ જિલ્લાના કેટલાક વિસ્તારોમાં ‘બંગાળ ફૉક્સ જલ્લીકટ્ટુ’ની પ્રથા અનુસરવામાં આવતી હતી, વન વિભાગના કડક નિયમો અને જાગૃતિ અભિયાનને કારણે તેને બંધ કરવામાં આવી છે.
અંગ્રેજી અખબાર ‘ધ હિન્દુ’ના એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ કાર્યક્રમ દરમિયાન, “એક બંગાળી શિયાળને જંગલમાંથી પકડીને સ્થાનિક મંદિરમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં, તેના પગમાં દોરડું બાંધીને ગામની શેરીઓમાં દોડાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ શિયાળને ગામના દરેક ઘરમાં લઈ જવામાં આવે છે એક ખાસ પૂજા કરવામાં આવે છે અને પછી તેને જંગલમાં પાછું છોડી દેવામાં આવે છે”
આ અંગે બોલતા વિનોદ કહે છે “આવી પ્રથાઓનો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ હોઈ શકે છે. જોકે, જંગલી પ્રાણીઓને પકડવા અને મારવાથી તેમની પહેલાથી જ ઓછી સંખ્યા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. ભારતના વન્યજીવન સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ આવી પ્રવૃત્તિઓ પ્રતિબંધિત છે.”
“ભારતીય શિયાળને પહેલા વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972ની અનુસૂચિ 2 હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. 2022માં કાયદામાં સુધારા બાદ, હવે તેને અનુસૂચિ 1માં સમાવવામાં આવ્યું છે. આ કાયદો ભારતીય શિયાળને વાઘ જેટલું જ ઉચ્ચ સ્તરનું કાનૂની રક્ષણ આપે છે” વિનોદ નોંધે છે.
ઇમેજ સ્રોત, Vinod Kumar
તમિલનાડુ વન વિભાગનું કહેવું છે કે, પોંગલ તહેવાર દરમિયાન સેલમ જિલ્લાના કેટલાક વિસ્તારોમાં ‘બંગાળ ફૉક્સ જલ્લીકટ્ટુ’ની જે પ્રથા અનુસરવામાં આવતી હતી, તે વન વિભાગના કડક નિયમો અને જાગૃતિ-અભિયાનને કારણે બંધ કરવામાં આવી છે.
અંગ્રેજી અખબાર ‘ધ હિન્દુ’ના એક અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, આ કાર્યક્રમ દરમિયાન, “એક બંગાળી શિયાળને જંગલમાંથી પકડીને સ્થાનિક મંદિરમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં તેના પગમાં દોરડું બાંધીને ગામની શેરીઓમાં દોડાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ શિયાળને ગામના દરેક ઘરમાં લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં તેની ખાસ પૂજા કરવામાં આવે છે અને પછી તેને જંગલમાં પાછું છોડી દેવામાં આવે છે.”
આ અંગે બોલતાં વિનોદ કહે છે, “આવી પ્રથાઓનો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ હોઈ શકે છે. જોકે, જંગલી પ્રાણીઓને પકડવા અને મારવાથી તેમની પહેલાંથી જ ઓછી સંખ્યા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. ભારતના વન્યજીવ-સંરક્ષણ કાયદા હેઠળ આવી પ્રવૃત્તિઓ પ્રતિબંધિત છે.”
“ભારતીય શિયાળને પહેલાં વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972ની અનુસૂચિ 2 હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું. 2022માં કાયદામાં સુધારા બાદ, હવે તેને અનુસૂચિ 1માં સમાવવામાં આવ્યું છે. આ કાયદો ભારતીય શિયાળને વાઘ જેટલું જ ઉચ્ચ સ્તરનું કાનૂની રક્ષણ આપે છે,” વિનોદ નોંધે છે.
એવા કેટલાક રેકૉર્ડ પણ છે કે, શિયાળના કરડવાના ભયથી લોકો તેને ભગવાન માનીને પૂજતા હોવાના પુરાવા મળે છે.
એક સંશોધનપત્ર સૂચવે છે કે, 20મી સદીની શરૂઆતમાં રંગપુરમાં (હાલ બાંગ્લાદેશમાં) ‘બખલા પૂજા’ નામની વિધિ પ્રચલિત હતી.
“હિન્દુ અને ઇસ્લામ બંને ધર્મોના સ્થાનિક લોકો મોટી સંખ્યામાં ‘બખલા બાબા’ દેવતા અને તેમના વાહન, શિયાળની પૂજા કરતા હતા. એવું વ્યાપકપણે માનવામાં આવતું હતું કે જો આપણે આપણી જાત આ દૈવી શક્તિઓને સોંપી દઈએ, તો શિયાળના કરડવાથી બચી શકાશે.”
“બંગાળમાં 19મી સદીના અંતમાં અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં, ઉપનગરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કૂતરા અને શિયાળ સામાન્ય હતા. તે સમયે લોકોમાં ખૂબ જ ભય હતો, કારણ કે કૂતરા કે શિયાળના કરડવાની સારવાર માટે આ વિસ્તારમાં કોઈ હૉસ્પિટલ નહોતી. તેથી આ ધાર્મિક વિધિ કરવામાં આવતી હતી.”
લેખમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, “લોકો માનતા હતા કે શિયાળની પૂજા કરવાથી તેઓ માત્ર પ્રાણીથી રક્ષણ જ નહીં મેળવે, પણ તેની કેટલીક શક્તિઓ પણ પ્રાપ્ત કરી શકશે.”
મોરની સંખ્યા અને શિયાળ વચ્ચેનો સંબંધ શો છે?
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
સર્વેમાં ભાગ લેનારા વૈજ્ઞાનિક સુહેલ ખાદેરે બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે, ભારતભરમાં 942 પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ પર હાથ ધરવામાં આવેલા એક સર્વે રિપોર્ટ (‘ધ સ્ટેટ ઑફ ઇન્ડિયાઝ બર્ડ્સ 2023’)માં જાણવા મળ્યું છે કે, એકલા તમિલનાડુમાં મોરની સંખ્યામાં છ ગણો વધારો થયો છે.
કોઇમ્બતુરના અનૈકટ્ટીમાં આવેલા સલીમ અલી સેન્ટર ફૉર ઑર્નિથોલૉજી એન્ડ નેચરલ હિસ્ટ્રી (SACON) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી મોરની ગણતરીમાં અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે, તમિલનાડુમાં સરેરાશ 60,85,073 મોર અને ઓછામાં ઓછા 37,76,698 મોર હોઈ શકે છે.
સંસ્થા દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ક્ષેત્ર-સર્વેક્ષણમાં, મોરની ગણતરીમાં ભાગ લેનારા 78.70 ટકા ખેડૂતોએ જણાવ્યું હતું કે મોર પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે.
મોરની વસ્તી વધવા પાછળ જંગલી બિલાડી, શિયાળ, બિલાડી જેવાં અન્ય પ્રાણીઓ (સિવેટ કૅટ), નોળિયા જેવાં શિકારી જાનવરો ઘટવાં એ મુખ્ય કારણ હોવાનું તેના અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું.
“ભારતીય શિયાળ પક્ષીઓ, ઇંડાં અને બચ્ચાંઓનો શિકાર કરવા માટે જાણીતાં છે. શિયાળ અને શિયાળ જેવા શિકારીઓમાં ઘટાડો મોર અને અન્ય પ્રાણીઓની સંખ્યામાં વધારા માટે આંશિક રીતે જવાબદાર છે.”
“શિયાળ જેવાં પ્રાણીઓ એ કુદરતી વ્યવસ્થાનો ભાગ છે, જે નાના પ્રાણીઓની વસ્તીને નિયંત્રિત કરે છે. શિકારીઓને દૂર કરવાથી આ કુદરતી સંતુલન બદલાઈ શકે છે, જે આખરે ખેતી અને લોકો પર અસર કરે છે,” વિનોદ કહે છે.
એક અભ્યાસમાં નોંધાયું છે કે, “ઉંદરો તેમના આહારનો મુખ્ય ભાગ હોવાથી, ભારતીય શિયાળ ઉંદરોની વસ્તીને નિયંત્રિત કરવામાં પણ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વિવિધ પ્રદેશોમાં ભમરા, જમીન પરના કરચલા અને પક્ષીઓનાં ઇંડાં પણ શિયાળના ખોરાક તરીકે નોંધાયાં છે.”
‘મેં શિયાળ જોયાને 6 વર્ષ થઈ ગયાં’
ઇમેજ સ્રોત, Sakthi Manickam
વિનોદ કહે છે, “શિકારી શિકાર વિના ટકી શકતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, દક્ષિણ તમિલનાડુમાં ભારતીય શિયાળના આહારમાં હેજહૉગને શિકાર તરીકે નોંધવામાં આવે છે. જોકે, તાજેતરના વર્ષોમાં હેજહૉગની વસ્તીમાં ઘટાડો થયો છે.”
તેમનું કહેવું છે કે, શિયાળની વાત આવે ત્યારે ‘સંરક્ષિત જંગલો જ પ્રાણીઓનું રહેઠાણ છે’ તે વિચાર ખોટો છે.
“દક્ષિણ તમિલનાડુમાં બાકીના ઘાસનાં મેદાનો અને ઝાડીઓનાં મેદાનોને ફક્ત બિનઉપયોગી જમીન તરીકે ન જોવું જોઈએ, પરંતુ મૂલ્યવાન ઇકોલૉજિકલ સિસ્ટમ્સ તરીકે ઓળખવાં જોઈએ. રહેઠાણોની સાતત્યતા જાળવવી, બિનજરૂરી રહેઠાણ-બદલાવ ઘટાડવો અને શિકાર અટકાવવો – આ બધું જ આ પ્રજાતિને બચાવવામાં યોગદાન આપશે,” તેમ તેઓ કહે છે.
“જંગલ વિસ્તારમાં મેં છેલ્લે ભારતીય શિયાળ જોયાને 6 વર્ષ વીતી ગયાં છે. મને આશા છે કે ફરીથી એક શિયાળ જોવા માટે બીજાં 6 વર્ષ રાહ નહીં જોવી પડે,” તેમ વિનોદ આશા વ્યક્ત કરે છે.
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
SOURCE : BBC NEWS
