‘सायकल सिंकिंग’ आणि ‘गोइंग ल्युटियल’ : मासिक पाळीच्या संदर्भात ‘जेन झी’ अशी निघून गेली पुढे

‘सायकल सिंकिंग’ आणि ‘गोइंग ल्युटियल’ यांसारखे शब्द आजकालच्या तरुण तरुणींच्या दैनंदिन बोलण्यात सहज वापरले जात आहेत.

मासिक पाळी, हार्मोन्स, PMOS (polyendocrine metabolic ovarian syndrome) आणि फर्टिलिटी यांसारख्या विषयांबद्दल आधीच्या पिढ्यांपेक्षा आपण स्वतःच्या शरीराविषयी जास्त जागरूक आहोत आणि ते अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखतो, असे अनेक महिलांचे म्हणणे आहे.

या वाढत्या जागरूकतेचे स्वागत केले जात आहे. पण सोबतच पसरणाऱ्या खोट्या माहितीमुळं आणि आरोग्याविषयी मनात निर्माण होणाऱ्या भीतीमुळं काही शंकाही उपस्थित होत आहेत.

मासिक पाळीशी संबंधित विषयांवर लोकांचा बदलणारा दृष्टिकोन आणि चर्चा याबद्दल आम्ही महिला, पालक आणि आरोग्य तज्ज्ञांशी संवाद साधला.

ब्रिस्टलमधील फिशपॉन्ड्समध्ये राहणाऱ्या इकरा वसीम यांना वयाच्या अवघ्या 11 व्या वर्षापासूनच अतिशय वेदना देणाऱ्या मुरुमांसारख्या PMOS च्या समस्येचा सामना करावा लागला आहे.

प्रत्येक 8 पैकी एका महिलेमध्ये PMOS चा त्रास दिसून येतो. स्त्रियांमध्ये मूल न होण्याच्या प्रमुख कारणांपैकी हे एक आहे. तसेच अनियमित पाळी, शरीरावर जास्त केस येणे आणि वजन वाढणे ही या आजाराची लक्षणे असू शकतात.

डॉक्टरांशी चर्चा करून आणि सोशल मीडियावरून PMOS बद्दल माहिती मिळवल्यानंतर, इकरा आता त्यांच्या आईलाही या आजाराची लक्षणं कशी हाताळायची ते शिकवतात. कारण त्यांच्या आईलाही PMOS चा त्रास आहे.

“PMOS मुळे माझ्या आईला खूप जास्त रक्तस्राव व्हायचा पण तिला गर्भनिरोधक गोळ्यांविषयी काहीच ठाऊक नव्हते,” असं त्या सांगतात.

“मी जेव्हा त्यांना या गोळ्यांबाबत सांगितलं तेव्हा तिचा असा समज झाला की मी लैंगिक संबंधांबद्दल बोलत आहे. मात्र मी तिला समजावले की या औषधाचे काम फक्त गर्भधारणा रोखण्यापुरते नसून इतर त्रासांवरही ते खूप उपयुक्त ठरते. या प्रसंगाने आमच्या दोन पिढ्यांमधील माहितीचा फरक ठळकपणे समोर आणला.”

“माझ्या आईच्या पिढीतील स्त्रियांनाही याबद्दल माहिती होती. पण ती केवळ घरातल्या बायका किंवा डॉक्टरांच्या खोलीपुरतीच बंदिस्त राहिली. आता परिस्थिती बदलली आहे. कोणीही ऑनलाइन स्वतःची मासिक पाळी किंवा PMOS बद्दल बोलतं तेव्हा लाखो महिलांना ती आपलीच गोष्ट वाटते.”

“आपल्याला होणारा त्रास सामान्य आहे की नाही, हे विचारण्यासाठी आमची पिढी अधिक उत्सुक आणि तयार आहे.”

“मात्र सोशल मीडिया कधीही खऱ्याखुऱ्या डॉक्टरांची जागा घेऊ शकत नाही, हेही लक्षात ठेवले पाहिजे,” असे इकरा म्हणाल्या.

कॅरोलिन हर्मन यांनी मुलीच्या मदतीने ‘ऑल युअर्स पीरियड बॉक्स’ हा उपक्रम सुरू केला. विल्टशर भागात चालणाऱ्या या उपक्रमाद्वारे गरजूंना अन्न देणाऱ्या संस्थांना मासिक पाळीशी संबंधित उत्पादनांचे बॉक्स दान केले जातात .

त्या सांगतात की, मासिक पाळीच्या आरोग्याबद्दल लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी अजूनही “खूप काम करण्याची गरज आहे.”

“आपल्या देशात या मुद्द्यावर जुन्या आणि नव्या पिढ्यांच्या समजुतीत मोठा फरक आहे,” असं त्यांनी स्पष्ट केलं.

“माझ्या पिढीसारख्या अनेक पिढ्यांना मासिक पाळीशी संबंधित काहीच शिकवले गेले नव्हते. आमच्या आई-वडिलांच्या काळात तर यावर बोलणे पूर्णपणे टाळले जायचे. या विषयावर पसरलेले हे अज्ञानाचे आणि शांततेचे जाळे तोडण्यासाठी आम्हाला संघर्ष करावा लागला आहे.”

हॉर्मोन्सच्या असंतुलनामुळे स्ट्रोकचा धक्का बसल्यानंतर स्वतःहून या विषयाची माहिती मिळवणे भाग पडले, असे हर्मन यांनी सांगितले.

सध्या सोशल मीडियाच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचणाऱ्या वाढत्या माहितीबद्दल त्यांनी आनंद व्यक्त केला असला, तरी ही माहिती वाचताना “काळजी आणि खबरदारी” बाळगणे तितकेच गरजेचे आहे, असे त्यांनी सांगितले.

“ही माहिती कितपत खरी, खात्रीशीर आणि निष्पक्ष आहे? की वैद्यकीय आधार नसताना केवळ इन्फ्लुएन्सर्सच्या प्रसिद्धीच्या नादात ती पसरवली जात आहे?”

“तरीही एक समाज म्हणून आपण मासिक पाळीवर जेवढी जास्त चर्चा करू तेवढे ते फायदेशीरच ठरेल. आजची तरुण मुलं जे शिकत आहेत आणि जाणून घेत आहेत त्यासोबत आपल्यालाही जुळवून घ्यावे लागेल,” असे त्या म्हणाल्या.

मात्र ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर मासिक पाळीच्या विषयावर मोकळेपणाने व्यक्त होण्यात आजही अनेक अडथळे येत असल्याचं त्यांनी स्पष्ट केलं.

“मेटा आणि इतर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य शब्दांवर अश्लील किंवा आक्षेपार्ह म्हणून बंदी घालत आहेत,” असं त्या म्हणाल्या.

“शालेय लैंगिक शिक्षण अभ्यासक्रमात हे शिकवले जाते. आपण व्हजायना (vagina), वल्व्हा (vulva), क्लिटॉरिस (clitoris) यांसारख्या योग्य शारीरिक अवयवांच्या नावांचाच वापर करायला हवा.”

‘सायकल सिंकिंग’ म्हणजे काय आणि मासिक पाळीचे वेगवेगळे टप्पे कसे असतात, हे आपल्याला सोशल मीडियामुळेच समजल्याचे बऱ्याच महिला सांगतात.

कॉट्सवोल्ड्समधील वेलनेस इन्फ्लुएन्सर आणि दोन मुलांची आई असणाऱ्या बेथ लॉरेन यांनी सांगितले की, मुलांच्या मनात या विषयाबद्दल “सुरुवातीपासूनच कोणताही संकोच किंवा गैरसमज निर्माण होऊ नये म्हणून”, ते लहान असल्यापासूनच त्यांच्याशी उघडपणे बोलणे गरजेचे आहे.

या म्हणाल्या, “लहान मुले अशा गोष्टींवर मोकळेपणाने बोलण्यासाठी खरोखरच तयार असतात. जोपर्यंत आपण स्वतः त्याला भयानक किंवा भीतीदायक बनवत नाही, तोपर्यंत हा विषय मुळात भीती वाटण्यासारखा नसतोच.”

मला दोन मुलं आहेत. त्यामुळे त्यांनाही मासिक पाळीबद्दल माहिती आणि शिक्षण असणे फार गरजेचे आहे. एका मुलीला मी याबद्दल जितकी माहिती दिली असती, तितकीच माझ्या मुलांनाही समजावून सांगण्याचा माझा पुरेपूर प्रयत्न असेल.”

लॉरेन यांनी सांगितले की, मासिक पाळी चक्राच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांबद्दलची माहिती त्यांना स्वतः आई झाल्यानंतरच मिळाली.

त्या म्हणाल्या, “माझी आई या विषयावर बऱ्यापैकी मोकळेपणाने बोलायची.पण तरीही आम्ही यावर कधी सविस्तर किंवा खोलवर चर्चा केली नव्हती.”

“माझ्या मते, तिला याबद्दल फारशी माहिती नव्हतीच आणि आजही असेल असं वाटत नाही.”

वयाच्या 30 व्या वर्षी आज मला जे काही समजलं आहे त्यातली बहुतांश माहिती मला सोशल मीडियामुळेच मिळाली आहे.”

“मात्र ऑनलाइन उपलब्ध असणाऱ्या या सगळ्या माहितीकडे मी सारासार विचार करून आणि स्वतःच्या जबाबदारीवर पाहते,” असे त्यांनी सांगितले.

प्रसिद्ध पुस्तकं ‘पीरियड पॉवर’ आणि ‘पेरिमेनोपॉज पॉवर’च्या लेखिका मेसी हिल यांच्या मते, मासिक पाळीवर बोलण्यातील संकोच आता “पूर्वीपेक्षा बराच कमी झाला आहे.” वयाच्या 30 व्या-40 व्या वर्षांतील आजचे अनेक पालक स्वतःहून आपल्या मुलांशी या नव्या गोष्टींवर संवाद साधत आहेत.

“आता लोक यावर खूप मोकळेपणाने बोलत आहेत. हा विषय फक्त पाळीच्या दिवसांत काय करावे एवढ्यापुरता उरलेला नाही, तर आपल्या शरीराची यंत्रणा कशी चालते आणि आरोग्याला कशी साथ द्यायची, हे समजून घेण्यावरही भर दिला जात आहे,” असे त्या म्हणाल्या.

“लैंगिक शिक्षणात आधीपेक्षा सुधारणा नक्कीच झाली आहे पण ती अजूनही पुरेशी वाटत नाही. काही पालकांना वाटते की 9 वर्षांच्या लहान वयात पाळी आणि प्रजनन या विषयांवर बोलणे योग्य नाही. पण वस्तुस्थिती अशी आहे की काही मुलींची पाळी वयाच्या 9 व्या वर्षीच सुरू होते हे त्यांच्या लक्षात येत नाही.”

आपल्या शरीराची कार्यपद्धती समजून घेण्याबाबत लोकांमध्ये खूप मोठी जागरूकता आली आहे, ही कौतुकास्पद गोष्ट आहे. मात्र, आता या माहितीचा प्रत्यक्षात शाळांमध्ये आणि ऑफिसेसमध्ये कसा वापर करता येईल, तसेच चांगल्या वैद्यकीय सुविधा आणि उपचार सर्वांपर्यंत कसे पोहोचतील, यावर काम करणे आवश्यक आहे.”

महिलांना मासिक पाळीदरम्यान येणाऱ्या अनुभवांना किंवा त्रासाला केवळ “चिंता किंवा भीती” म्हणून दुर्लक्षित करू नये, याच्या महत्त्वावर हिल यांनी पुन्हा एकदा भर दिला.

“माझी भीती अशी आहे की, ‘माहितीमुळे उगाच भीती वाढते’ असे सांगून पाळीच्या त्रासाकडे दुर्लक्ष करण्याचे नवे कारण शोधले जाईल. जणू आपल्याला आपल्याच शरीराची माहिती पचवता येत नाही,” असे त्या म्हणाल्या.

“अशा प्रकारे महिलांच्या त्रासाकडे दुर्लक्ष करण्यामागे एक मोठा इतिहास आहे. ‘हिस्टेरिया’ (Hysteria) हा शब्द गर्भाशयासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ग्रीक शब्दापासून तयार झाला आहे. आणि शतकानुशतके स्त्रियांच्या वेदना आणि भावनांना आजार ठरवून गर्भाशयाचाच दोष मानला गेला आणि त्यावर उपाय म्हणून चक्क शस्त्रक्रिया करून गर्भाशयच काढले जायचे.”

“आजही जेव्हा एखादी स्त्री स्वतःच्या शरीराविषयी तक्रार करते आणि तिला ‘हा तुझा निव्वळ मानसिक भ्रम किंवा तणाव आहे’ असे म्हटले जाते तेव्हा आपण पुन्हा त्याच जुन्या बुरसटलेल्या इतिहासाकडे वळतो,” असे त्या म्हणाल्या.

ब्रिस्टल विद्यापीठात पीएचडी करणाऱ्या संशोधक पॉपी टेलर सांगतात की, आजकाल अनेक मुलींना वयाच्या 8 व्या वर्षापासूनच पाळी सुरू होत आहे.

त्यांच्या या संशोधनात 2000 ते 2020 दरम्यान लैंगिक शिक्षण घेणाऱ्या 18 ते 24 वयोगटातील तरुणींच्या अनुभवांचा आढावा घेण्यात आला आहे.

त्या म्हणाल्या, “आमच्या अभ्यासात असे आढळून आले आहे की, दर 5 पैकी एका मुलीला शाळेत स्वतःची मासिक पाळी सुरू झाल्यानंतरच याबद्दलचे शिक्षण मिळाले होते.”

दुसरा मुद्दा सर्वांना सोबत घेऊन चालण्याचा आहे. मासिक पाळी लपवून ठेवण्याची ही पद्धत आपल्याला बंद करावी लागेल. आपल्या स्वतःच्या शरीरात आणि आपल्या मित्र-मैत्रिणींमध्ये कोणते शारीरिक बदल होत आहेत याची माहिती सर्वांना असायला हवी, जेणेकरून आपण एकमेकांना योग्य प्रकारे साथ देऊ शकू.”

मेनोपॉजशी संबंधित जनजागृतीच्या मोहिमांमुळे लोकांच्या विचारांमध्ये आणि समाजात “एक मोठा सकारात्मक बदल कसा घडला आहे”, याबद्दल टेलर यांनी सविस्तर सांगितले.

“यामुळे स्त्रियांच्या इतरही अनेक समस्यांवर मोकळेपणाने बोलणे सुरू झाले आहे आणि या विषयांवर आता अधिक संशोधनही होत आहे.”

“आपल्या स्वतःच्या शरीराबद्दल चांगली माहिती असणे हे एक प्रकारे आत्मविश्वास देणारे आणि सक्षम करणारे आहे. पुरेशी माहिती जवळ असल्यास कोणतीही परिस्थिती हाताळण्यासाठी लोक आधीपासूनच तयार राहू शकतात,” असे त्यांनी सांगितले.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)