हिमालय वेगानं वितळतोय; भारतासाठी हे किती धोकादायक?

एका नव्या संशोधनानुसार हिमालय एका धोकादायक स्थितीच्या दिशेने जात आहे. तिथे असणाऱ्या हिमनद्या पूर्वीपेक्षा अधिक वेगाने वितळत आहेत, हिमनद्यांमुळे तयार झालेले तलाव अधिक अस्थिर होत आहेत आणि या संपूर्ण पर्वतरांगेवर पुरेशा प्रमाणात देखरेख ठेवण्याची यंत्रणा अपुरी ठरत आहे.

नेपाळ आणि तिबेटमध्ये नुकत्याच झालेल्या विनाशकारी पुरांनंतर हा अहवाल समोर आला आहे.

नेपाळच्या पुरात 1,300 हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आणि मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झालं. या घटनांमुळे हिमालयातील झपाट्याने बदलणाऱ्या पर्यावरणामुळे निर्माण होणारे धोके अधिक स्पष्ट झाले आहेत.

सिस्टिमिक या जागतिक सल्लागार संस्थेने इंटिग्रेटेड माउंटन इनिशिएटिव्ह (IMI) यांच्या सहकार्याने हा अहवाल तयार केला आहे. हा अहवाल तयार करण्यासाठी इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माउंटन डेव्हलपमेंट (ICIMOD) आणि जी.बी. पंत इन्स्टिट्यूट ऑफ हिमालयन एन्व्हायरमेंट या संस्थांनी तांत्रिक सहकार्य केलं आहे.

या अहवालानुसार, हिमालयातील हिमनद्या आता 10 वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत 65% अधिक वेगाने वितळत आहेत.

असं असलं तरी या संपूर्ण हिमालय-काराकोरम परिसरातील सुमारे 40,000 हिमनद्यांपैकी केवळ 21 हिमनद्यांवरच सातत्याने आणि सविस्तर देखरेख ठेवली जाते. ही देखरेखीतील तफावत महत्त्वाची आहे, कारण हिमालयाचं भौगोलिक स्वरूप वेगाने बदलत आहे.

हिमनद्या मागे सरकल्यानंतर त्यांच्या जागी खडक आणि बर्फाच्या अस्थिर थरांमुळे रोखले गेलेले तलाव तयार होतात आणि ते हळूहळू विस्तारत जातात. त्याच वेळी वाढत्या तापमानामुळे परमाफ्रॉस्ट म्हणजे कायम गोठलेली जमीन वितळू लागते आणि उंच पर्वतीय उतारही अधिक अस्थिर होतात. त्यामुळे एकामागून एक संकटं ओढवण्याची शक्यता वाढते, असं अहवालात म्हटलं आहे.

या धोक्याचं स्वरूप भारताने आधीच अनुभवलं आहे.

या अहवालानुसार, भारताच्या एकूण भूभागापैकी सुमारे 18% भाग हिमालयीन आहे. मात्र देशातील एकूण नैसर्गिक आपत्तींपैकी जवळपास 35% आपत्ती याच प्रदेशात घडतात.

जुलै महिन्यात केंद्र सरकारने संसदेत सांगितलं की, भारतीय हिमालयीन प्रदेशातील 189 उच्च-जोखमीच्या हिमनदी तलावांचं 2025 मध्ये वैज्ञानिक मूल्यांकन करण्यात आलं. त्यानंतर त्यापैकी 56 तलावांना ‘अत्यंत उच्च जोखीम’ अशी श्रेणी देण्यात आली.

केंद्र सरकारनुसार, केंद्रीय जल आयोग भारतातील हिमालयीन नदीखोऱ्यांमधील 10 हेक्टरपेक्षा मोठ्या 2,485 हिमनदी तलावांवर देखरेख ठेवत आहे.

हिमनदी तलावांचे (बर्फाळ तलावांचे) नैसर्गिक बांध फुटल्यावर किती मोठी आपत्ती ओढवू शकते, याची अनेक उदाहरणं हिमालयाने आधीच पाहिली आहेत.

2023 मध्ये सिक्कीममध्ये असा गोठलेला तलाव फुटल्यामुळे आलेल्या पुरात किमान 70 जणांचा मृत्यू झाला. रस्ते, पूल आणि जलविद्युत प्रकल्पांचं मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झालं. त्याआधी 2021 मध्ये उत्तराखंडमध्ये ऋषिगंगा आणि धौलीगंगा खोऱ्यात आलेल्या महापुरात 200 हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला होता.

मात्र धोका केवळ अशा मोठ्या पुरांपुरता मर्यादित नाही.

हिमालय ही एक विशाल नैसर्गिक जलव्यवस्था आहे. या पर्वतरांगेतून उगम पावणाऱ्या नद्या दक्षिण आशियातील कोट्यवधी लोकांच्या जीवनाचा आधार आहेत.

आयसीआयएमओडी (ICIMOD) च्या मते, हिंदू कुश-हिमालयातील बहुतांश नदीखोऱ्यांमध्ये या शतकाच्या मध्याच्या सुमारास ‘पीक वॉटर’ ची स्थिती येईल. म्हणजे हिमनद्यांमधून वाहून येणारं पाणी सर्वाधिक असेल; त्यानंतर हिमनद्या आकुंचन पावत गेल्यामुळे हा प्रवाह कमी होऊ लागेल.