The National Council of Educational Research and Training (NCERT) ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ 9 ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪਾਠਪੁਸਤਕ “Understanding Society: India and Beyond” ਵਿੱਚ 1975-77 ਦੇ Emergency ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾਸ 9 ਦੇ ਕਰੀਕੁਲਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ Emergency ਦੀ ਸਮਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਮਿਲਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
**Emergency ਦਾ ਇਤਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ**
ਜੂਨ 1975 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਕੁੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੰਗਾਮੇ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਾਲਾਤਾਂ (National Emergency) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਖਬਾਰਾਂ ‘ਤੇ सेंਸਰਸ਼ਿਪ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ Emergency ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਗੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸੂਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਗਵਰਨੈਂਸ ਵਿੱਚ ਅਣੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
**ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ**
Emergency ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਾਗਰਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀ ਮੁਅੱਤਲੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ-ਅਭਿਵਕਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ। ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜ਼ਾਦੀਆਂ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨੂੰ सेंਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ‘ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ।
**ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ**
ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੋਚਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ emergency ਖਿਲਾਫ਼ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਚਲਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਲੋੱਕ ਨਾਇਕ ਨਾਂਵ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਨਾਰਾਇਣ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
**ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ**
Emergency ਨੂੰ 1977 ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੈਲਟ ਮਾਰਫਤ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਰਜਾਈ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
**ਵਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰ**
ਕਲਾਸ 9 ਦੀ ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ Emergency ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲਗੀ ਉਸਦੇ ਐਲਾਨ ਦੇ 50 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲਗੀ NCERT ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਲ ਖਬਰਾਂ, ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਖੇਤਰੀਵਾਦ, ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਸਮਾਨਤਾ।
**ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ**
ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ Emergency ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲਗੀ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਸਚਿਨ ਪਾਇਲਟ ਨੇ BJP ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ Emergency ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਦਮਿਆ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ قرار ਦਿੱਤਾ।
**ਨਤੀਜਾ**
NCERT ਦੀ ਕਲਾਸ 9 ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ Emergency ਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲਗੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਬਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ। Emergency ਦੌਰਾਨ ਆਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।
